אפריקע

פֿון װיקיפּעדיע
שפּרינג צו: נאַוויגאַציע, זוכן
אפריקע
מאפע פון אפריקע
שטח 30,221,532 ק"מ2
באפעלקערונג 1,032,532,974
לענדער 54 (ליסטע)
שפראכן אפריקאנער שפראכן
צייט זאנעס UTC-1 ביז UTC+4
אפריקע אין דער וועלט

אַפֿריקע איז דער צווייטער גרעסטער קאָנטינענט און האט די צווייטע גרעסטע באפעלקערונג נאך אזיע פונעם ערד פלאנעט. איר גרויסקייט איז 30,244,050 קוואדראט קילאמעטער (אנשליסנדיג אירע אינזלען) וואס דעקט אפ 20.3% פון דער ערד פלאנעט פלאך. איר באפעלקערונג אנטהאלט 1,032 מיליאן איינוווינער (אין 2011), 15% פון דער באפעלקערונג פון דער גארער וועלט.

דער קאנטינענט איז ארומגענומען מיטן מיטלענדישן ים אין צפון, דעם סועץ קאנאל און דעם ים סוף אין צפון־מזרח, דעם אינדישן אקעאן אין דרום־מזרח און דעם אטלאנטישן אקעאן אין מערב. דער עקוואטאר גייט אדורך אפריקע.

אפריקע האט 54 לענדער, כולל דעם אינזל־לאנד מאדאגאסקאר. דאס גרעסטע לאנד לויט שטח איז אלזשיר, און דאס גרעסטע לויט באפעלקערונג איז ניגעריע.

עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

לויט יוסיפון איז דער נאמען "אפריקע" פון אפר, אייניקל פון אברהם אבינו, וועמנס קינדער האבן אינוואדירט ליביע.

היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

פיל פארשער גלויבן אז דער מענטש האט זיך צום ערשטנס אנטוויקלט אין אפריקע.

די אוראלטע היסטאריע פונעם צפונדיקן טייל פון אפריקע איז פארבונדן מיט די אנטוויקלונגען וואס האבן פאסירט אין אזיע און אייראפע. אין דעם געגנט האבן אויפגעבליט עטלעכע קעניגרייכן, ווי אוראלט עגיפטן. די אוראלטע גריכן זענען געווען די ערשטע אייראפעישע וואס האבן אויסגעפארשט אפריקע. אין דעם דרומדיקן טייל פון קאנטינענ, איבער דעם סאהארא, איז די היסטאריע געווען אינגאנצן אפגעריסן פון אנדערע ראיאנען פון דער וועלט. די געזעלשאפט איז געווען צעטיילט אויף שבטים, ווי למשל די באנטו און די בושמאנען.

אין יאר 332 פאר דער ציווילער רעכענונג האט אלעקסאנדער דער גרויסער באזיגט די פערסישע הערשאפט אין עגיפטן. ער האט געגרינדעט די שטאט אלעקסאנדריע, וואס איז געווארן, נאך זיין טויט, די הויפטשטאט פון דער מלוכה פון דער תלמי־דינאסטיע.

אין דעם אנהייב פונעם 7טן יארהונדערט האט דער אראבישער כאליפאט זיך פארשפרייט אין עגיפטן און אין צפון אפריקע. דער טייל פון אפריקע וואס איז דרום פונעם סאהארא האט זיך אנטוויקלט אפגעזונדערט פון אנדערע לענדער אין דער וועלט.

אין די 16טן און 17טן יארהונדערטער איז צפון אפריקע געווארן איין פאליטישער וועזן אונטער דער הערשאפט פון דער אטאמאנישער אימפעריע. אין דער זעלבער צייט האבן די אייראפעישע אימפעריעס אנגעהויבן זוכן גליקן אין אפריקע דרום פונעם סאהארא. דאס ערשטע לאנד וואס האט אויפגעשטעלט קאלאניעס אין אפריקע איז געווען פארטוגאל, נאכדעם פראנקרייך, ענגלאנד און האלאנד. שפעטער זענען געקומען די דייטשן, איטאליענער, בעלגער און שפאניער. ביזן סוף פונעם 19טן יארהונדערט, איז דער גאנצער קאנטינענט, אחוץ עטיאפיע און ליבעריע, געווען אין פרעמדע הענט, פון די אטאמאנישע און אייראפעישע אימפעריעס. די פרעמדע רעגירונגען האבן אויסגעניצט די רעסורטן פון אפריקע פאר זייערע צוועקן.

פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

רוב פון די שטאטס פארוואלטונג מעטאד אין אפריקע איז רעפובליק, געפירט דורכן פרעזידענט.

אין די סוף 1900ער יארן זענען א סך לענדער אין אפריקע געווען דיקטאטורן מיטן שטיץ פונעם ראטן פארבאנד. פון די אנהייב 1960ער יארן ביזן סוף 1980ער יארן זענען פארגעקומען אין אפריקע מער ווי 70 רעוואלוציעס. א סך פון די פירער פון די לענדער האבן נישט געהאט קיין בילדונג, אויך נישט קיין דערפארונג אין פירן א מדינה.

זייט דעם אנהייב 2000ער יארן האבן עטלעכע לענדער אנגעהויבן צו רעפארמירן זייער מארק מער אויף דער סיסטעם פון קאפיטאליזם. למשל, אין אנגאלא האט געקאנטשעט די בירגער קריג אין 2002 נאך 30 יאר, און היינט אנטוויקלט די עקאנאמיע דארט גאנץ גיך. אטייל איז דאס צוליב די נייע טעכנאלאגיעס ווי דער צעלפאן. דאך זענען ווייניק לענדער דעמאקראטיעס. די מערסטע דעמאקראטישע לענדער זענען דרום אפריקע, קעניע, מאלי, גהאנע און סענעגאל.

אפריקאנער פארבאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

Postscript-viewer-shaded.png זעט דעם הויפּט ארטיקל – אפריקאנער פארבאנד

דער אפריקאנער פארבאנד איז א פעדעראציע מיט 53 מיטגלידער—אלע לענדער אין אפריקע אויסער מאראקא. דער פארבאנד איז געגרינדעט געווארן דעם 9טן יולי 2002, הויפטקווארטירט אין אדיס אבאבא, עטיאפיע.

ווירטשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

אפריקע איז דער ארימסטער קאָנטינענט פון דער גארער וועלט. די עקאנאמיע איז באזירט בעיקר אויף לאנדווירטשאפט, און אויך א ביסל אויף אינדוסטריע, מינעריי, פאבריקאציע, אינוועסטירונג, באנקעריי, קאמוניקאציע און אינפארמאציע טעכנאלאגיע. די לעצטע יארן האבן געזען א גיכע אנטוויקלונג פון דער עקאנאמיע אין דרום אפריקע און אין דעם איינגאס פון גינע.

אונטערן דרוק פון אינטערנאציאנאלע עקאנאמישע ארגאניזאציעס ווי דער אינטערנאציאנאלער געלטפאנד, האבן פילע לענדער אין אפריקע באוויזן צו ענדערן זייער עקאנאמיע, און אצינד ווייזן זיי אויסזען פון פאזיטיוון וואוקס נאך דורות פון נעגאטיוון אדער נישטיקן וואוקס. דאך, האבן פארשיידענע ארגאניזאציעס קריטיקירט די טעטיקייטן פון די אינדוסטריאליזירטע לענדער אין אפריקע, מיט דער טענה אז זיי טוען פאראייביקן די ארימקייט אינעם קאנטינענט דורך שאפן מאסיווע פראצענט־טראגעדיקע חובות, וואס די לענדער קענען נישט אויסהאלטן.

געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

אפריקע איז דער גרעסטער קאנטינענט אין דעם דרום האלבקיילעך פון דער ערד. ביזן 19טן יארהונדערט איז אפריקע געווען באהאפטן צו אזיע אין צפון־מזרח, אבער זייט מ'האט געבויט דעם סועץ קאנאל איז אפריקע נישט באהאפטן צו קיין שום אנדערן קאנטינענט. פון צפון קיין דרום באציט אפריקע 8,000 ק"מ. פון די קאפווערדישע אינזלען אין מערב ביז סאמאליע אין מזרח איז א ווייט פון 7,400 ק"מ. דער בארטן פון אפריקע איז לאנג 26,000 ק"מ.

דאס גרעסטע לאנד אין אפריקע איז אלזשיר, און דאס קלענסטע לאנד איז סיישעל, אן ארכיפעלאג לעבן דעם מזרח בארטן פון אפריקע.

קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

דער קאנטינענט אפריקע האט פארשיידענע קלימאטן, פון טראפיש צו סובארקטיש. אפריקע איז דער ווארעמסטער קאנטינענט אין דער וועלט, און 60% פון זיין שטח איז מדבר.

עקאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

אפריקע פארלירט אירע וועלדער גאר גיך, מער ווי פיר מיליאן העקטארן א יאר.

דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

די באפעלקערונג פון אפריקע איז געוואקסן פון 221 מיליאן אין 1950 ביז 1 ביליאן אין 2009. אין עטלעכע לענדער זענען מער ווי 50% פון די איינוואוינער יונגער פון 25.

רעדער פון באנטו שפראכן זענען א מערהייט אין דרומדיקער, צענטראלער און דרום־מזרח אפריקע, אויך אין גאבאן און עקוואטארישער גינע.

די אריגינעל פעלקער אין צפון אפריקע זענען געווען די בערבערן אין צפון־מערב, די עגיפטישע אין צפון־מזרח און נילא־סאהארישע אין מזרח.

אייראפעאישע קאלאניזאציע האט געברענגט גרויסע גרופע פון אזיאנער, מערסטנס פונעם אינדישן סוב-קאנטינענט, צו בריטישע קאלאניעס. אין דרום אפריקע געפינען זיך גרויסע אינדישע געמיינדעס, מיט קלענערע אינדישע געמיינדעס אין טאנזאניע און קעניע.

שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

אין אפריקע ווערן גערעדט היינט מער ווי טויזנט שפראכן. אפריקע איז דער מערסטער פילשפראכיק קאנטינענט אין דער וועלט. עכטע אפריקאנישע שפראכן ווערן צעטיילט אויף פיר פאמיליעס:

קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

טויזנטער יאר איז דער גרויסער פיראמיד פון גיזא געווען די העכסטע סטרוקטור אין דער וועלט, ביז 1300 ווען מ'האט געענדיקט בויען לינקאן קאטעדראל. אויך מערקווירדיק איז די חרובע שטעט גרויסע זימבאבווע.

די מוזיק פון אפריקע איז גאנץ פארשפרייט, יעדער ראיאן האט זיין מוזיקאלישע טראדיציע. די מוזיק פון צפון אפריקע האט גאר אן אנדער היסטאריע ווי די מוזיק פון אפריקע דרום פון דעם סאהארא.

ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

דריי און פופציק אפריקאנישע לענדער האבן פוטבאל גרופעס. עגיפטן האט די בעסטע פוטבאל גרופע אין אפריקע; זיי האבן געווינען די אפריקע מייסטערשאפט זיבן מאל.

קריקעט איז שטארק פאפולער אין דרום אפריקע און זימבאבווע, און אויך אין קעניע. אויך אין נאמיביע און מאראקא שפילט מען קריקעט.

פארשפרייטונג פון רעליגיעס אין אפריקע

רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

די הויפט רעליגיעס אין אפריקע זענען קריסטנטום (45%), איסלאם (40%) און טראדיציאנעלע אפריקאנישע רעליגיעס (10%). דער עלטסטער מעטשעט אין אפריקע איז דער גרויסער מעטשעט פון קיירואן, געגרינדעט אין 670.

לענדער אין אפריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

Postscript-viewer-shaded.png זעט דעם הויפּט ארטיקל – ליסטע פון לענדער אין אפריקע
נאמען פון לאנד שטח הויפטשטאט
Flag of Uganda.svg אוגאנדע 236,040 קאמפאלא
Flag of Algeria.svg אלזשיר 2,381,740 אלזשירס
Flag of Angola.svg אנגאלא 1,246,700 לואנדע
Flag of Côte d'Ivoire.svg בארטן פון העלפאנדביין 322,460 יאמוסאקרא
Flag of Botswana.svg באצוואַנע 600,370 גאבאראנע
Flag of Burundi.svg בורונדי 27,830 בודזשומבורע
Flag of Burkina Faso.svg בורקינע פֿאַסאָ 274,200 וואגאדוגו
Flag of Benin.svg בענין 112,620 פארטא-נאווא
Flag of Gabon.svg גאבאן 267,667 ליברעוויל
Flag of The Gambia.svg די גאמביע 11,300 באנזשול
Flag of Ghana.svg גהאנע 239,460 אקרא
Flag of Guinea.svg גינע 245,857 קאנאקרי
Flag of Guinea-Bissau.svg גינע-ביסאו 36,120 ביסאו
Flag of Djibouti.svg דזשיבוטי 23,000 דזשיבוטי
Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא 2,345,410 קינשאזע
Flag of South Africa.svg דרום אפריקע 1,219,912 פרעטאריע
Flag of South Sudan.svg דרום סודאן 619,745 דזשובא
Flag of Zambia.svg זאמביע 752,614 לוסאקא
Flag of Zimbabwe.svg זימבאבווע 390,580 הארארע
Flag of Togo.svg טאגא 56,785 לאמע
Flag of Tanzania.svg טאנזאניע 945,087 דאדאמא
Flag of Tunisia.svg טוניסיע 163,610 טוניס
Flag of Chad.svg טשאד 1,284,000 נ'דזשאמענא
Flag of Libya.svg ליביע 1,759,450 טריפאלי
Flag of Liberia.svg ליבעריע 111,370 מאנראוויע
Flag of Lesotho.svg  לעסאטא 30,355 מאסערו
Flag of Madagascar.svg מאדאגאסקאר 587,040 אנטאנאנאריווא
Flag of Mozambique.svg מאזאמביק 801,590 מאפוטא
Flag of Malawi.svg מאלאווי 118,480 לילאנגווע
Flag of Mali.svg מאלי 1,240,000 באמאקא
Flag of Morocco.svg מאראקא 446,550 ראַבאַט
Flag of Mauritania.svg מאריטאניע 1,030,700 נואקשוט
Flag of Mauritius.svg  מאריציוס 2,040 פאר לואי
Flag of Namibia.svg  נאמיביע 825,418 ווינדהוק
Flag of Nigeria.svg ניגעריע 923,768 אבודזשא
Flag of Niger.svg ניזשער 1,267,00 ניאמיי
Flag of Sao Tome and Principe.svg  סאא טאמע און פרינסיפע 1,001 סאא טאמע
Flag of Somalia.svg סאמאליע 637,657 מאגאדישו
Flag of Swaziland.svg סוואזילאנד 17,363 מבאבאנע
Flag of Seychelles.svg סיישעל 455 וויקטאריע
Flag of Sierra Leone.svg סיערע לעאנע 71,740 פריטאון
Flag of Sudan.svg סודאן 1,861,484 כארטום
Flag of Senegal.svg סענעגאל 196,190 דאקאר
Flag of Egypt.svg עגיפטן 1,001,450 קיירא
Flag of Ethiopia.svg עטיאפיע 1,127,127 אדיס אבאבא
Flag of Equatorial Guinea.svg עקוואטארישע גינע 28,051 מאלאבא
Flag of Eritrea.svg עריטרעע 121,320 אסמארא
Flag of the Central African Republic.svg  צענטראל-אפריקאנישע רעפובליק 622,984 באנגי
Flag of the Comoros.svg  קאמאראס 2,170 מאראני
Flag of Cameroon.svg קאמערון 475,440 יאונדע
Flag of Cape Verde.svg קאפווערדישע אינזלען 4,033 פראיא
Flag of Kenya.svg קעניע 582,650 נייראבי
Flag of Rwanda.svg רוואנדע 26,338 קיגאלי
Flag of the Republic of the Congo.svg רעפובליק פון קאנגא 342,000 בראזאוויל
קאנטינענטן פון דער וועלט 
Asia (orthographic projection).svg
אזיע
Africa (orthographic projection).svg
אפריקע
Europe (orthographic projection).svg
אייראפע
Location North America.svg
צפון אמעריקע
South America (orthographic projection).svg
דרום אמעריקע
Australia-New Guinea (orthographic projection).svg
אויסטראליע
Antarctica (orthographic projection).svg
אנטארקטיקע