שווייץ

פֿון װיקיפּעדיע
שפּרינג צו: נאַוויגאַציע, זוכן
די שווייץ
Schweizerische Eidgenossenschaft דייטש
Confédération suisse פראנצויזיש
Confederazione Svizzera איטאליעניש
Confederaziun svizra רומאנטש
פאן
סימבאָל
פֿאָן הערב
נאציאנאלע זינגליד:
אָרט פֿון
קאנטינענט אייראפע
אפיציעלע שפראך דייטשיש
פראנצויזיש
איטאליעניש
רומאנטש
הויפטשטאט בערן 46°57′N 7°27′E / 46.95, 7.45
רעגירונג פעדעראלע רעפובליק
פעדעראלער ראט
פרעמיער מיניסטער

גרינדונג דאטום
1291
פלאך מאס
וועלט גראדונג פלאך
פראָצענט וואסער
41,285 קוואדראט ק"מ
133
4.2%
באפעלקערונג
- צאל
- וועלט גראדונג
- ענגקייט

7,952,600 (2011)
95סט
188 מענטשן פאר אַ ק"מ
פראדוקט ווערדע $339.890 ביליאן
וואלוטע שווייצער פראנק
צייט זאנע UTC +1
אינטערנעט דאמען ch.
טעלעפאן קאד 41+

די שווייץ (דייטשיש: die Schweiz; פראנצויזיש: Suisse; איטאליעניש: Svizzera; רומאנטש: Svizra) איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין מערב אייראפע וואס איז א פעדעראלע רעפובליק פון 26 קאנטאנען. זי גרענעצט דייטשלאנד צו צפון, פראנקרייך צו מערב, איטאליע צו דרום און עסטרייך און ליכטנשטיין צו מזרח.

די שווייץ איז א נייטראל לאנד וואס האט נישט באטייליגט אין קיין מלחמות זייט 1815.[1]

דער אפיציעלער נאמען פון דער שווייץ איז די שווייצער פֿעדעראציע (לאטיין: Confoederatio Helvetica). די שווייץ האט פיר אפיציעלע שפראכן: איטאליעניש, דייטש, פראנצויזיש, און רומאנטש.

איר הױפּטשטאָט איז בערן, און די גרעסטע שטאט איז ציריך.

אין דער שווייץ געפינען זיך ביוראען פון עטלעכע אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס, כולל די פאראייניגטע פעלקער.

שווייץ איז באקאנט פאר איר וואונדערבארע לאנדשאפט, מיט א סך בערג און אזערעס.

היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

שווייץ עקזיסטירט ווי א לאנד זייט אדאפטירן די שווייצע פעדעראלע קאנסטיטוציע אין 1848.

אוראלטע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

אין דעם שטח פון דער היינטיקער שווייץ האבן געוואוינט קעלטישע שבטים שוין אין 1500 פאר דער ציווילער רעכענונג, ווי למשל די העלוועטן. אין די צייטן פון דער רוימישער אימפעריע האבן זיי אויפגענומען רוימישע קולטור און די לאטיינישע שפראך.

מיטל אלטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

נאכן איינפאל פון דער רוימישער אימפעריע האבן די גערמאנישע שבטים, די אלעמאנען און די לאמבארדן, איינגענומען דעם שטח, וואס איז שפעטער געקומען אונטער דער הערשאפט פון די פראנקען. דורכאויס די 6טער, 7טער און 8טער יארהונדערטער איז דער שטח פון דער שווייץ געווען אונטער פראנקישער הערשאפט. אבער ביים אפמאך פון ווערדון וואס האט צעטיילט די פראנקישע אימפעריע זענען די שווייצער לענדער געווארן צעטיילט צווישן מיטל פראנקיע און מזרח פראנקיע ביז אומגעפער דעם יאר 1000, ווען זיי זענען געווארן פאראייניקט אונטער דער הילהייליגער רוימישער אימפעריע.

אלטע שווייצער קאנפעדעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

די אלטע שווייצער קאנפעדעראציע איז געווען אן אליאנץ צווישן די טאל־געמיינדעס אין די צענטראלע אלפן. אין 1291 האט מען געמאכט אן אפמאך צווישן די קאנטאנען אורי, שוויץ און אונטערוואלדן וואס ווערט גערעכנט די גרינדונג פון דער קאנפעדעראציע.

מאדערנע תקופה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

שווייץ איז נישט אינוואדירט געווארן אין קיינער פון די צוויי וועלט מלחמות.

אין 2002 איז די שווייץ געווארן א פולער מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער. שווייץ איז א גרינדער מיטגליד אין דער אייראפעישער פרייהאנדל אסאסיאציע.

געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

די שווייץ באדעקט א שטח פון 41,285 ק"מ² איבער די צפון אן דרום זייטן פון די אלפן; 60% פונעם שטח פון דער שווייץ געפינט זיך ביי די אלפן, אין צענטער און דרום פון לאנד. די שטעט און שטעטלעך זענען מערסטנס אין צפון. די באפעלקערונג פונעם לאנד איז אומעגעפער 7.9 מיליאן, וואס גיט א באפעלקערונג ענגקייט פון 190 מענטשן אין א ק"מ². דער גרעסטער קאנטאן, גראבונדן, וואס ליגט אינגאנצן אין די אלפן האט א באפעלקערונג ענגקייט פון נאר 27 מענטשן אין א ק"מ².

די שווייץ ליגט צווישן די גארטל־ליניעס 45° און 48° N (צפון), און לענג 5° און 11° E (מזרח). זי אנטהאלט דריי טאפאגראפישע שטחים: די שווייצער אלפן צו דרום, דאס שווייצער מיטללאנד, און די זשורא בערג אין צפון. די אלפן זענען א הויכע בארגקייט וואס ליגן אריבער דעם צענטראל־דרום טייל פונעם לאנד און נעמען אריין אומגעפער 60% פונעם גאנצן שטח פונעם לאנד. אין די הויכע טאלן פון די שווייצער אלפן געפינען זיך א סך גלעטשערס, וואס באדעקן אינגאנצן א שטח פון 1,063 ק"מ².

די ריין און רהאן טייכן הייבן אן אין די שווייצער בערג. די גרעסטע אזערעס אין דער שווייץ זענען גענף אזערע, קאנסטאנץ אזערע, ציריך אזערע און ניישאטעל אזערע.

בערך א הונדערט פון די בארג שפיצן אין דער שווייץ זענען העכער פון 4000 מעטער. דער העכסטער איז מאנטא ראזא (4,634 מ'); אבער דער מאטערהארן (4,478 מ') איז דער מערסט באקאנטער. ביידע ליגן אין די פענינע אלפן אין דעם קאנטאן וואלייס.

די גרעסטע שטעט זענען:

  1. ציריך
  2. גענף
  3. באזעל
  4. בערן
  5. לאזאן
  6. לוצערן

פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

די קאנטאנען פון דער שווייץ

די שווייצער קאנפֿעדעראציע איז א פֿעדעראלע רעגירונג, צעטיילט אויף 26 קאַנטאנען:

*די קאנטאנען, אזוי גערופן האלב-קאנטאנען, האבן נאר איין דעלעגאט (אנשטאט צוויי) אין דער שווייצער שטאטן ראט.

די באפעלקערונגען זענען פון 15,000 (אפנצעל אינערהאדן) און 1,253,500 (ציריך), מיט א שטח צווישן 37 ק"מ² (באזעל־שטאט) און 7,105 ק"מ² (גראבינדן). די קאנטאנען נעמען אריין אינגאנצן 2,889 מוניציפאליטעטן. אינערהאלב דער שווייץ געפינען זיך צוויי ענקלאוון: ביסינגען, וואס געהערט צו דייטשלאנד, און קאמפיאנע ד'איטאליע וואס געהערט צו איטאליע.

א געזעץ וואס ווערט דורכגעפירט אין דעם פעדעראלן פארלאמענט קען ווערן איבערגעקערט דורך א רעפערענדום, ווען 50,000 בירגער אונטערשרייבן קעגן דעם געזעץ ווערנט 100 טעג. דער רעפערענדום איז א וואל פונעם גאנצן לאנד, און א מערהייט באשליסט צי אנצונעמען דעם געזעץ צי נישט. אויך 8 קאנטאנען קענען פאדערן א רעפערענדום קעגן א פעדעראלן געזעץ.


אינטערנאציאלע אנשטאלטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

שווייץ האלט זיך נייטראל זייט 1515. ערשט אין 2002 איז זי געווארן א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, דורך א רעפערענדום. שווייץ איז אבער נישט קיין מיטגליד אין דעם אייראפעישן פארבאנד, און האט זיך אפגעזאגט עטלעכע מאל. דער רויטער קרייץ איז געגרינדעט געווארן אין גענף, שווייץ.

עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

די שווייץ האט א סטאבילע הייטעק עקאנאמיע און איז זער פארמעגלעך, און ווערט פאררעכנט דאס רייכסטע לאנד אין דער וועלט לויט באפעלקערונג. די עקאנאמיע פון דער שווייץ איז די 36סטע גרעסטע אין דער וועלט לויט ברוטא אינלענדישן פראדוקט (קויפן קראפט פאריטעט).

דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

אומגעפער 8 מיליאן מענטשן וואוינען אין דער שווייץ. פון זיי רעדן 64% אלעמאניש (א דיאלעקט פון דייטשיש, וואס די שווייצער רופן "שוויצער־דייטש") אלס מוטערשפראך, אין צפון־ און צענטראל־שווייץ. 19% פון דער באפעלקערונג רעדן פראנצויזיש ווי מוטערשפראך, אין דעם מערב טייל פונעם לאנד, און 8% רעדן איטאליעניש, אינעם דרום טייל. נאר 1% פון די באוואוינער רעדן רומאנטש, אן אלטע שפראך א ביסל ענלעך צו לאטיין, אין דרום־מזרח פונעם לאנד.

קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

דריי פון אייראפע'ס הויפט שפראכן—דייטשיש, פראנצויזיש און איטאליעניש—זענען אפיציעלע שפראכן אין דער שווייץ. די שווייצער קולטור איז פארבונדן מיט די שכנותדיקע לענדער לויט דער שפראך. אויך איז פאראן די איזאלירטע רומאנטשע קולטור אין גראבונדן קאנטאן אין מזרח פונעם לאנד.

אין דער שווייץ געפינען זיך עטלעכע 1000 מוזייען.

יערלעך קומען פאר דער לוצערנער פעסטיוואל, דער מאנטרע דזשעז פעסטיוואל און דער לאקארנא אינטערנאציאנאלער פילם פעסטיוואל.

ליטעראטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

ביי דער גרינדונג פון דער קאנפעדעראציע אין 1291 האבן אלע ראיאנען גערעדט דייטשיש, ממילא איז די פריעסטע שווייצער ליטעראטור געווארן געשריבן אויף דייטשיש. אין דעם 18טן יארהונדערט איז פראנצויזיש געווארן מאדיש אין בערן און אנדערע ערטער, און מ'האט אנגעהויבן זען דעם איינפלוס פון פראנצויזיש.

פראמינענטע שווייצער שרייבער זענען [[יערעמיאש גאטהעלף (1797–1854) אויף דייטשיש און זשאן-זשאק רוסא (1712–1778) אויף פראנצויזיש. די מערסטע באקאנטע שווייצער ליטערארישע ווערק אין היידי, א מעשה וועגן א יתומה וואס וואוינט ביי איר זיידע אין די אלפן, געשריבן דורך יאהאנא שפיירי (1827–1901). דאס בוך איז געווארן א סימבאל פון דער שווייץ.

מעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

דער פאפולערסטער ספארט אין דער שווייץ איז נארטלען. אויך שטארק פאפולער איז פוטבאל און אייז האקי.

אויטאספארט פלעג פארקומען אין דער שווייץ, אבער נאכן לע מאן קאטאסטראף אין 1955 האט מען דאס פארווערט.

קיך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

יידן און יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

לויט וואס ווערט באוויזן, זיינען שוין געוועזן יידן אין שווייץ אין יאר ד'תתקע"ג (1213). היינט איז דא אין שווייץ נאנט צו 15.000 יידן.

רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

  1. Neutrality and isolationism - Switzerland - Information. swissworld.org. דערגרייכט דעם March 27, 2010.