ווילנער גאון

פֿון װיקיפּעדיע
שפּרינג צו: נאַוויגאַציע, זוכן
דער ווילנער גאון

רבי אליהו בן שלמה זלמן, באוואוסט ווי דער ווילנער גאון,דער גאון, הגאון החסיד אדער הגר״א (פֿאַר "הגאון רבינו אליהו") (ט"ו ניסן ה'ת"ף, 23סטן אפריל 1720י"ט תשרי ה'תקנ"ח, 9טן אקטאבער 1797) איז געװען א גרויסער תלמיד חכם און בן־תורה, איינער פֿון די גרעסטע למדנים פֿון די לעצטע יארהונדערטער און דער גרינדער פֿון דער מתנגדות באוועגונג קעגן חסידות. זייענדיק פון די אחרונים איז ער אבער אן אויסנאם אין זיין אויטאריטעט צווישן יידן אין זיין צייט און עד־היום[1].

זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

דער ווילנער גאון איז געבוירן געווארן ט"ו ניסן ה'ת"ף צו זיין פאטער ר׳ שלמה זלמן, דעם אייניקל פֿון ר׳ משה קרעמער און ר׳ משה רבקש.

וואו ער איז געבוירן געווארן איז א קעגנשאפט פון וויכּוחים. עטלעכע היסטאריקער האלטן, אז זיין געבורט-ארט איז געווען סעליץ, א דערפל נישט ווייט פון בריסק, פון וואנעט שטאמט זיין מאמע. אנדערע זענען אויף דער מיינונג, אז ער איז געבוירן געווארן אין ווילנע גופא. סיי ווי סיי לויט אלע סימנים האט אליהו פארבראכט זיין קינדהייט אין ווילנע[2][3].

יינגלווייז האט אליהו באוויזן זיין נטיה צו לימוד. אין עלטער פֿון זעקס יאר מיט א האלב האט ער געזאגט א דרשה אין דער גרויסער ווילנער שול פאר די גדולי ווילנא. יענעם שבת האט אים פֿארהערט ר׳העשיל, דער ראש בית־דין. ער האט אים געבעטן צו זאגן אן אנדער דרשה, וואס ער האט נישט אויסגעלערנט מיט זיין טאטען. און אלע זענען נשתּומם געווארן פֿון זיין נייער רייד, וואס ער האט צוגעגרייט אין איין שעה[2][3].

פון אלס גאר יונג קינד האט מען געזען אויף דעם קליינעם אליהו סימנים פון א געטליכן עילו'יש קינד, מיט א געבענטשטן מח, וואס כאפט אויף און פארשטייט אלץ אין דער וועלט. ביי די זעקס יאר האט ער שוין גע'דרשנ'ט אין דער גרויסער שטאטישער בית הכנסת. ביי די צען יאר האט שוין קיין מלמד נישט געקענט לערנען מיט אים, איבערשטייגענדיג יעדן וואס איז געקומען מיט אים אין תורה'דיגער בארירונג. [פֿעלט אַ מקור]

עס איז אנגענומען אז ער האט געלערנט תורה ביים גאון ר' משה מרגליות, דער פארפאסער פונעם ספר פני משה אויף תלמוד ירושלמי אין דער שטאט קיידאן. זייענדיג אין א גאר יונגן עלטער האט ער דארט געטראפן זיין שידוך מיטן מיידל חנה, די טאטכער פון ר' יודא לייב קיידאנער. [פֿעלט אַ מקור]

זיין פרוי האט אים גאר ערליך און געטריי באדינט און אלץ געטאן אז איר מאן זאל קענען בלייבן ביים לערנען אומגעשטערט. עס ווערט דערציילט אז דער גאון האט זיך נישט אריינגעלייגט אין בעט משבת לשבת, נאר עוסק געווען בתורה מיט אן אבנארמאלע התמדה יומם ולילה ממש. [פֿעלט אַ מקור]

דער גאון האט זיך באזעצט אין ווילנא און דארט געהארעוועט אויף תורה, און זיין נאמען האט זיך צעטראגן איבער דער ליטא אלס א זעלטענער גאון און פוסק, זייענדיג א מאן מיט א גאונישן קאפ, א ברייטן און טיפן פארשטאנד, האבן זיינע קורצע פסקים באקומען אנערקענונג איבעראל.

די שטאטלייט האבן אים געוואלט אויפנעמען פאר רב אין ווילנא, ער האט דאס אנזאגט, זאגענדיג אז ער וויל בלייבן ביים לערנען אומגעשטערט און נישט זיין אנגעוויזן אויף די קהילה.[פֿעלט אַ מקור]

זיין דרך הלימוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

דער דרך הלימוד פונעם ווילנער גאון איז געווען פשט און עיון אינאיינעם, נישט ווי דער לומד'ישער דרך הלימוד, וואס איז באזירט אויף הגיון און לומדות. דער גאון איז אויך געווען שטארק קעגן דאס לערנען אויפן דרך פון פלפול און מאכן געדרייטע פשט'לך. זיין גאנג איז געווען עמקות אין פשט, מיט בקיאות, לערנענדיג בלויז די מפורשים, 1) רש"י, 2) תוספות, 3) רא"ש און 4) רי"ף

דער גאון אין אלע חכמות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

דער ווילנער גאון איז געווען נישט נאר געווען א גאון אין גאנץ תורת משה, אנגעהויבן פון בבלי, ירושלמי, ספרא, ספרי, מכילתא און אלע מקצועות התורה. ער איז אויך געווען א גאון אין וועלטליכע חכמות. ער איז עגווען א קענער אין די שבע חכמות ווי אסטראנאמיע, מאטעמאטיק, אינזשעניריע, לינגוויסטיקס, ביאלאגיע, געאלאגיע, געאגראפיע און מוזיק און נגינה. [פֿעלט אַ מקור]

לויט געוויסע קוועלער האט ער גוט געקענט כירירוגיע און חכמת הרפואה, אבער זיין פאטער האט אים פארבאטן זיך צו פארטיפן דערין, כדי עס זאל אים נישט שטערן פון לערנען. זיין ברייטן מח און טיפער פארשטאנד האט אים דערמעגליכט צו פארשטיין און פארנעמען אלעס, מיט א קלארקייט. [פֿעלט אַ מקור]

פון וואנעט ער האט געקענט אלע וועטליכע חכמות זענען פאראן תלמידים וואס זאגן אז ער האט דאס געקענט דורך דער תורה. דערקעגן ר' ישראל שקלאווער, פון זיינע גרויסע תלמידים שרייבט אבער אז ער האט עוסק געווען אין געוויסע לימודי חול, כדי צו קענען חכמת הטבע און נפלאות הבורא. (אין הקדמה צו זיין ספר פאת השלחן).

זיינע קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

זיינע ווערק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

טראצדעם וואס דער גאון האט געשריבן גאר אסאך חידושים און פערפאסט צענדליגער חיבורים אויף אלערליי מקצועות אין דער תורה, איז דאך גארנישט געדרוקט געווארן אין זיין לעבן. ערשט נאכדעם וואס ער איז אוועק פון דער וועלט האבן זיין תלמידים אנגעהויבן ארויסצוגעבן זיינע חידושים און ספרים, וועלכע ציילן זיך צו איבער זיבעציג ספרים, אויף מקרא, משנה און גמרא, און אנדערע מקצועות התורה.

פאלגנד איז א טייל ספרים:

עס איז דא פירושים פונעם גר"א אויף: ספר יונה, שיר השירים, מגילת אסתר און רות.

רעפֿערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

  1. Etkes I (2002) The Gaon of Vilna. The man and his image. University of California Press, Berkeley and Los Angeles, viii+300 pp
  2. 2.0 2.1 קאַץ ה־ד (2003) דעם װילנער גאונס יידיש. ירושלימער אַלמאַנאַך 27: 49–61
  3. 3.0 3.1 מלצן ש (1890) אבֿן שלמה. ווילנא.

וועב לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]