אשכנזים

פֿון װיקיפּעדיע
שפּרינג צו: נאַוויגאַציע, זוכן

אַשכנזים זיינען יידן, וואָס שטאַמען פֿון דער צענטראַל־ און מזרח־אייראָפּע. די אַשכנזישע קולטוראַלע מסורות האָבן זיך פאָרמירט אין מיטל־עלטעריש דײַטשלאַנד (אַשכנז) און אויך אין פראַנקרייך (צרפת). זינט 19טן יאָר־הונדערט ביז צו טאָג זיינען די אַשכנזים גרעסטע עטנישע גרופּע יידן.

דער נאָמען "אַשכנז"[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

מיט דעם וואָרט "אַשכנז" האָט מען אין מיטל־עלטערער ליטעראַטור באַצייכענט אַלע דײַטשיש־ריידנדיקע לענדער, און אַזוי האָבן די יידן, וואָס האָבן אין די דאָזיקע שטחים געוואוינט, באַקומען זייער נאָמען. די דײַטשע אַשכנזים (אַשכנז א) האָבן דעם נאָמען איבערגעטראָגן אויף מזרח, צוזאַמען מיט זיין קולטור.[1][2]

לכתחילה איז "אַשכנז" געווען אַ נאָמען פֿון אַ תנ״כישער פּערזענלעכקייט און אַ פאָלק. אין ספר בראשית איז אַשכנז איינער פֿון די זין פֿון גומר, דעם זון יפתנס.

שפּראַכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

דאָס רוב אַשכנזים פלעגן ריידן יידיש פאַר דער צווייטער וועלט מלחמה. היינט ריידן זיי בדרך־כלל אַנדערע שפּראַכן (ענגליש, רוסיש וכדומה) אין לענדער פֿון גלות און מאָדערנעם העברעאיש אין מדינת ישראל, הגם דאָס יידיש איז נאָך די שפּראַך פֿון פרומע קרייזן און אויך פֿון עלטערע מעטנשן. אין מערב־אייראָפּע האָבן די אַשכנזים אויפגעהערט צו נוצן יידיש אַפילו פריער, אונטער דער השפּעה פֿון השכלה.[1]

פאַרן יידיש פלעגן די (פּרע־)אַשכנזים באַנוצן לעזישע שפּראַכן אין מערב־אייראָפּע, בעת די יידן אין סלאַווישע לענדער (כנענים), וואָס זיינען שפּעטער אַסימילירט געוואָרן דורך אַשכנזים, האָבן גערעדט אַפּנים סלאַווישע שפּראַכן.[1][3][4] לויט די טעאָריעס פֿון הירשע דוד קאַץ האָט טייל אַשכנזים אינעם מיטל־עלטער גערעדט אַן אַנדער דײַטשיש־באַזירטע שפּראַך (אזוי גערופענע "בני־הית", אַריינגערעכנט יידישע ישובים אין לותיר [5]) און יידיש גופא איז גערעדט געוואָרן תחילת אין דרום־מזרחדיק דײַטשלאַנד, וואו די יידן האָבן פריער באַנוצט אַראַמיש אַלץ זייער טאָגטעגלעכע שפּראַך.[6][7] (חוץ דעם, עטלעכע אַנדערע מחברים האַלטן, אַז יידיש איז יאָ געבאָרן געוואָרן אויף דוניי ברעגן.[8][9])

אורשפּרונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

צוליב דער לאַנגער געשיכטע פֿון אַשכנזישע יידן אין אייראָפּע און ‫מטושטש‬ע עטנישע באַציאונגען צווישן פאַרשיידענע יידישע קיבוצים איז דאָס אַפּריאָרי אין גאַנצן ניט ‫בפירוש‬, אַז זיי גענעטיש שטאַמען פֿון מיטלן מזרח. די דאָזיקע סיבה איז געוואָרן אַ תירוץ פאַר כלערלייע ספּעקולאַציעס (צו מאָל מיטן אַנטיסעמיטישן אָדער אַנטיציוניסטישן בכן) וועגן דעם ענין, אָבער אויך פאַר ערנסטע היסטאָריאָגראַפישע און גענעטישע אויפארשונגען.

פאַרשיידענע טעאָריעס פונעם אָפּשטאַם פֿון (מזרח־אייראָפעאישע) אַשכנזים זיינען ענג פאַרבונדן מיטן פאַקט, אַז די אַשכנזים פֿון דײַטשישע לענדער, וואָס האָבן מיסד געווען דעם "אַשכנז ב" (די יידישע קהילה אין מזרח־אייראָפּע) האָבן דאָרטן געטראָפן אַ יידישע באַפעלקערונג, אַפּנים אַזוי גערופענע כנענים. מען האָט גאַנץ ווייניק ידיעות וועגן כנענים בכלל און זייער צאָל בפרט, אָבער דווקא דאָזיקע פּרע־אַשכנזישע באַפעלקערונג, לויט די עטלעכע השערות, איז פאַראַנטוואָרטלעך פאַר דער היפּשער פאַרגרעסערונג פֿון אַשכנז ב, וואָס מען ווייסט שוין פֿון 16טן י״ה, באשר די דײַטשישע קהילה איז געווען אַ קליינע אין צאָל. די דײַטשישע אַשכנזים, טראַכט מען, אַליין קומען פֿון צרפת און איטאַליע, ד״ה פֿון דער ראָמאַנישער ספערע און תחילת פֿון ארץ ישראל. אָבער דער יחוס פֿון כנענישע יידן, וואָס זיינען קולטורעל אַסימילירט געוואָרן דורך דײַטשישע אַשכנזים, איז דאָ די הויפּט פראַגע. די עיקרדיקע עטנישע מקורים, וואָס מען איז זיי משער פאַר דער אורשפּרונג פֿון פּרע־אַשכנזישע יידן אין מזרח־אייראָפּע, זיינען:

די היסטאָרישע מקורים צייגן אַ בפרישע קרובישאַפט אין קולטור און יחוס צווישן (מזרח־)כנענים און ביזאַנטישע יידן[11][12]. פֿון אַנדערע קוועלן איז אָבער אויך קלאָר, אַז אַ טייל פֿון מזרח־אייראָפּעאישער יידישער באַפעלקערונג האָט באַשטייט פֿון גרים. ווי באַקאַנט, די כוזרים, עטניש פֿון טירקישן אָפשטאַם, האָבן טיילווייז מגייר געווען אין דער פּרע־אַשכנזישער תקופה און האָבן געהאַט אַן אייגענע מלוכה. די צאָל גרים צווישן זיי איז זייער אַ הייס דיסקוטירטע זאַך, אָבער לויט אַ ריי מקורים האָבן עטלעכע כאַזאַרן נאָך דער אַראָפּפאַל פֿון כאַזאַריע זיך באַזעצט אין אַנדערע מזרח־אייראָפּעאישע לענדער, און דאָרטן מסתמא אַסימילירט מיט אָרטיקע יידן[13]. די דעמאָגראַפישע פּרטים זיינען אָבער אין גאַנצן ניט קלאָר.

גענעטישע אויספאָרשונגען אין לעצטע יאָרן האָבן געבראַכט אַ סך ידיעות וועגן דעם ענין, הגם אַפילו גלייכע רעזולטאַטן אינטערפּרעטירט יעדער איינער אַנדערש[16][17][18][19]. סך־הכל האָט מען געפונען, אַז אַשכנזים ווייזן אין זייערע גענאָמען אַ געוויסע צאָל סימנים פֿון מיטל־מזרחדיקן אָפּשטאַם און ענלעכקייטן צו אַנדערע יידישע קהילות. פֿון דער גענעטישן פּערספּעקטיוו זעט מען יאָ די שרידים פֿון דער קליינצאָליקייט פֿון דער יסוד־פּאָפּולאַציע, וואָס איז דער ווידערקול פֿון דער חידושדיקן צומערונג פֿון אַשכנזים פֿון 15טן י״ה אָן, און אַ שטאַרקע ענדאָגאַמיע (חתונות צווישן זיך). עס זיינען אָבער דאָ אויך סימנים פֿון צומישונגען פֿון די שכנותדיקע אייראָפּעאישע פּאָפּולאַציעס, און קען זיין פֿון כאַזאַרן אויך[19]. למשל, אַ העלפט פֿון היינטיקע אַשכנזישע מענער טראָגן Y-כראמאסאם פֿון מיטל־מזרחדיקן אפשטאַם, בשעת די אַנדערע העלפט איז געקומען פֿון אייראפע[20].

אַ גרויסע צאָל ירשעוודיקע קראַנקייטן, וואָס האָבן הויכע פרעקווענצן צווישן אַשכנזים[21], צייגן אויך דאָס גענעטישע אַחדות פֿון דער קהילה.‬


רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 וויינרייך מ (1973) געשיכטע פֿון דער יידישער שפּראַך: באַגריפן, פאַקטן, מעטאָדן. ייוואָ, ניו יאָרק, אין 4 בענדער. (ציטירט פֿון Weinreich M (2008) History of the Yiddish Language, Yale University Press)
  2. קאַץ ה־ד (1998) פאַרוואָס הייסן מיר "אשכנזים"? ירושלימער אַלמאַנאַך 26: 235–249
  3. Jacobs NG (2005) Yiddish: A Linguistic Introduction. Cambridge University Press, 348 pp
  4. Wexler P (1987) Explorations in Judeo-Slavic Linguistics. E.J.Brill, Leiden, 289 pp
  5. וויינרייך מ (1958) בני־הית און בני־חית אין אַשכנז: די פּראָבלעם — און וואָס ‫זי לאָזט אונדז הערן. ייוואָ בלעטער 41: 102–123
  6. Katz D (1985) Hebrew, Aramaic and the rise of Yiddish. In: JA Fishman (ed) Readings in the Sociology of Jewish Languages: 85–103
  7. Katz D (1991) The children of heth and the ego of linguistics: a story of seven Yiddish mergers. Trans Philol Soc 89: 95–121
  8. King RD (1992) Migration and linguistics as illustrated by Yiddish. In: Reconstructing Languages and Cultures: 419–439
  9. Eggers E (1998) Sprachwandel und Sprachmischung im Jiddischen. Frankfurt am Main: Peter Lang, 494 pp
  10. van Straten J (2004) Jewish migrations from Germany to Poland: The Rhineland hypothesis revisited. Mankind Quarterly 44: 367–384
  11. 11.0 11.1 Kulik A (2011) The Jews of Slavia Graeca: the northern frontier of Byzantine Jewry? In: Bonfil R, Irshai O, Stroumsa GG, Talgam R (eds) Jews in Byzantium: Dialectics of Minority and Majority Cultures: 297–314
  12. 12.0 12.1 Kulik A (2008) Judeo-Greek legacy in medieval Rus'. Viator 39: 51–64
  13. 13.0 13.1 Brook KA (2006) The Jews of Khazaria, 2nd Edition. Rowman & Littlefield, 317 pp
  14. 14.0 14.1 van Straten J (2011) The Origin of Ashkenazi Jewry: The Controversy Unraveled. de Gruyter, 234 pp
  15. Wexler P (1993) The Ashkenazic Jews: A Slavo-Turkic People in Search of a Jewish Identity. Slavica Publ, 306 pp
  16. Atzmon G, Hao L, Pe'er I, Velez C, Pearlman A, Palamara PF, Morrow B, Friedman E, Oddoux C, Burns E (2010) Abraham's children in the genome era: major Jewish diaspora populations comprise distinct genetic clusters with shared Middle Eastern Ancestry. Am J Human Genet 86: 850–859
  17. Bray SM, Mulle JG, Dodd AF, Pulver AE, Wooding S, Warren ST (2010) Signatures of founder effects, admixture, and selection in the Ashkenazi Jewish population. Proc Natl Acad Sci USA 107: 16222–16227
  18. Behar DM, Metspalu E, Kivisild T, Rosset S, Tzur S, Hadid Y, Yudkovsky G, Rosengarten D, Pereira L, Amorim A, Kutuev I, Gurwitz D, Bonne-Tamir B, Villems R, Skorecki K (2008) Counting the founders: the matrilineal genetic ancestry of the Jewish Diaspora. PLoS ONE 3: e2062
  19. 19.0 19.1 Elhaik E (2012) The missing link of Jewish European ancestry: contrasting the Rhineland and the Khazarian hypotheses. Genome Biol Evol 5: 61–74
  20. Hammer MF, Redd AJ, Wood ET, Bonner MR, Jarjanazi H, Karafet T, Santachiara-Benerecetti S, Oppenheim A, Jobling MA, Jenkins T, Ostrer H, Bonne-Tamir B (2000) Jewish and Middle Eastern non-Jewish populations share a common pool of Y-chromosome biallelic haplotypes. Proc Natl Acad Sci USA 97: 6769–6774
  21. Kolodny EH (2009) Jewish genetic diseases. In: Ehrlich A (ed) Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Vol 1: 275–287