אשור

אשור

אשור איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע ציוויליזאציעס און מלוכות אין דעם אלטן מזרח, וועלכע האט זיך אנטוויקלט אין צפון מעסאפאטאמיע אויפ'ן אויבערשטן טיגריס טייך. במשך פון איר לאנגע געשיכטע האט אשור דורכגעלעבט עטליכע תקופות: א שטאט-לאנד, א זעלבשטענדיג קעניגרייך און צום סוף א גרויסע אימפעריע, וועלכע האט באהערשט גרויסע טיילן פון מערב אזיע און דעם נאנטן מזרח. אין איר שפיץ האט די אשור'ישע אימפעריע זיך אויסגעשטרעקט פון די בערג פון ארמעניע ביז מצרים, און פון די זאגראס בערג אין מזרח ביזן מיטלענדישן ים.

אשור האט אויסגעצייכנט מיט א שטארקער מיליטער, א צענטראליזירטער רעגירונג, אנטוויקלטע אדמיניסטראציע און גרויסע בוי-ווערק. די מלוכה איז אויך באקאנט צוליב אירע קונסט-ווערק, ריזיגע פאלאצן, טעמפלען, און דער בארימטער ביבליאטעק פון אשורבניפל אין נינוה, וועלכע האט אפגעהיט טויזנטער ליימענע טאוולען מיט ליטערארישע, וויסנשאפטליכע און רעליגיעזע שריפטן.

אין דער אידישער היסטאריע פארנעמט אשור א באזונדער ארט, ווייל זי איז געווען די מלוכה וואס האט חרוב געמאכט דאס ממלכת ישראל, פארטריבן א גרויסן טייל פון איר באפעלקערונג אין גלות, און שפעטער געפירט מלחמות קעגן ממלכת יהודה, אריינגערעכנט די בארימטע באלאגערונג פון ירושלים אין די טעג פון חזקיהו המלך.

געאגראפיע

דער קערן פון אשור האט זיך געפונען אין דעם אויבערשטן טייל פונעם טיגריס טייך אין צפון מעסאפאטאמיע. די געגנט איז באשטאנען פון פרוכטבארע פעלדער, טייכן און בערגיגע ראיאנען, וועלכע האבן געמאכט די ערד פאסיג פאר לאנדווירטשאפט, פיך-האלטונג און האנדל.

אין היינטיגע צייטן געפינט זיך דער היסטארישער געגנט פון אשור אין:

• צפון איראק
• צפון-מזרח סיריע
• דרום-מזרח טערקיי
• צפון-מערב איראן

איר צענטראלע לאגע צווישן מעסאפאטאמיע, אנטאליע און סיריע האט געמאכט אשור צו א וויכטיגן דורכגאנג פאר אינטערנאציאנאלע האנדל-וועגן. סחורות ווי האלץ, מעטאלן, שטיינער און טעקסטילן זענען אריבער דורך איר טעריטאריע, און דאס האט שטארק בייגעשטייערט צו איר עקאנאמישער אנטוויקלונג.

הויפט שטעט

אין פארשידענע תקופות האבן עטליכע שטעט געדינט אלס הויפטשטאט פון דער מלוכה.

אשור

די אלטסטע הויפטשטאט איז געווען אשור, וואס האט אויך געדינט אלס דער רעליגיעזער צענטער פון דער מלוכה. די שטאט איז אנגערופן געווארן אויפ'ן נאמען פונעם הויפט-גאט אשור, וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער שוץ-גאט פון דער מלוכה. דארט זענען געשטאנען די הויפט טעמפלען, מלוכה-פאלאצן און אדמיניסטראטיווע געביידעס.

קלחו

אריינגאנג צי א פאלאץ אין נמרוד

אין דער ניי-אשור'ישער תקופה האט קעניג אשורנצרפאל דער צווייטער אויסגעבויט די שטאט קלחו, באקאנט היינט אלס נמרוד, און זי געמאכט פאר דער הויפטשטאט. דארט זענען אויפגעשטעלט געווארן ריזיגע פאלאצן, שטאט-מויערן , וועלכע ווערן היינט פאררעכנט צווישן די וויכטיגסטע ארכעאלאגישע אנטדעקונגען פונעם אלטן מזרח.

דור שרוכין

קעניג סרגון דער צווייטער האט געבויט א נייע קעניגליכע שטאט מיטן נאמען דור שרוכין, וואס באדייט "פעסטונג פון סרגון". די שטאט איז געבויט געווארן מיט גרויסע פלאנען און פראכטפולע געביידעס, אבער זי האט געדינט אלס הויפטשטאט בלויז א קורצע צייט.

נינוה

א בילד פון אשורבניפאל אין נינוה

ביבליאטעק פון אשורבניפאל

אין דער לעצטער תקופה פון דער אימפעריע איז נינוה געווארן די הויפטשטאט. אונטער די קעניגן סנחריב און אשורבניפל איז זי געווארן איינע פון די גרעסטע און רייכסטע שטעט אין דער וועלט. אין נינוה זענען אויפגעשטעלט געווארן ריזיגע פאלאצן, גערטנער, קונסט-ווערק און די בארימטע ביבליאטעק פון אשורבניפאל.

אפשטאם און פריע אנטוויקלונג

די עלטסטע ארכעאלאגישע רעשטלעך אין אשור שטאמען פון דעם פריע 3000 פאר זייער ציילונג. שוין אין יענע תקופה האט זיך דארט אנטוויקלט א באזעצונג מיט טעמפלען, פאבליק-געביידעס און פארטיפיצירטע מויערן.

די שטאט אשור איז אויפגעשטעלט געווארן אויפ'ן מערב ברעג פונעם טיגריס, נעבן א וויכטיגן האנדל-וועג וואס האט פארבונדן מעסאפאטאמיע מיט אנטאליע. צוליב איר גוטער ארט איז זי שנעל געווארן א וויכטיגער צענטער פאר אינטערנאציאנאלן האנדל.

די ערשטע איינוואוינער האבן געהאנדלט מיט קופער, צין, זילבער, האלץ, שטיינער און טעקסטילן. סוחרים פון אשור האבן געגרינדעט האנדל-קאלאניעס אין אנטאליע, וואו מען האט געפונען טויזנטער בריוו, קאנטראקטן און פינאנציעלע דאקומענטן געשריבן אין שפיציקער שריפט. די דאקומענטן גיבן היינט א ברייטן בליק אויף דעם עקאנאמישן לעבן פון דער תקופה.

דער נאמען "אשור" איז אפשטאמיג פונעם נאציאנאלן גאט אשור, וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער באשיצער פון דער מלוכה. דער קעניג איז נישט אנגעזען געווארן אלס א גאט, נאר אלס דער ערדישער פארטרעטער פונעם גאט אשור, וועלכער האט געפירט די מלוכה אין זיין נאמען.

דער אלט-אשור'ישער קעניגרייך

ארום דעם יאר 2025 פאר זייער ציילונג האט פוזור-אשור דער ערשטער געגרינדעט אן אומאפהענגיגע קעניגליכע דינאסטיע, וואס ווערט באטראכט אלס דער אנהייב פונעם אלט-אשור'ישן קעניגרייך.

אין די קומענדיגע דורות האבן קעניגן ווי ערישום דער ערשטער, אילושומא, אישמע-דאגאן און נאראם-סין פארברייטערט די האנדל-נעצן, פארשטערקט די שטאט-מויערן, געבויט נייע טעמפלען און אויסגעארבעט א שטארקע אדמיניסטראציע. אונטער זייער הערשאפט איז אשור געווארן איינע פון די וויכטיגסטע האנדל-צענטערס אין גאנץ צפון מעסאפאטאמיע.

א גרויסער טייל פון דער עקאנאמיע איז באזירט געווען אויף האנדל מיט אנטאליע. אשור'ישע סוחרים האבן דארט געגרינדעט קאלאניעס, פון וואו זיי האבן פארקויפט טעקסטילן און צין, און צוריקגעברענגט זילבער און אנדערע טייערע מאטעריאלן. די בריוו און האנדל-דאקומענטן וואס זענען אנטדעקט געווארן אין קילטעפע גיבן א פונקטליכן בילד פון דעם אנטוויקלטן געשעפט-לעבן אין יענע צייט.

אין דעם אכצנטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג איז דער אויפשטייג פון בבל אונטער קעניג חמורבי געקומען אויף חשבון פון אשור. חמורבי האט איינגענומען די שטאט אשור און פארוואנדלט איר אין א טייל פון בבל. כאטש די מלוכה האט פארלוירן איר זעלבשטענדיגקייט פאר א צייט, איז די שטאט געבליבן א וויכטיגער רעליגיעזער און עקאנאמישער צענטער, און די יסודות פון דער אשור'ישער מלוכה זענען ווייטער פארבליבן באשטיין.

דער מיטל-אשורישער קעניגרייך

דער מיטל-אשורישער קעניגרייך

נאך א לענגערן זמן פון שוואכקייט און אונטערווארפנקייט צו שכנות'דיגע מלוכות, האט אשור ווידער אנגעהויבן זיך אויפצוהייבן אין דעם פערצנטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג. דער אונטערגאנג פון דער מיטאני-מלוכה און די שוואכערונג פון אנדערע כחות אין צפון מעסאפאטאמיע האבן געגעבן אשור די געלעגנהייט צוריקצובאקומען איר זעלבשטענדיגקייט און אנטוויקלען א נייע, שטארק צענטראליזירטע מלוכה.

דער אנהייב פונעם מיטל-אשורישן קעניגרייך ווערט געווענליך פארבונדן מיט דער הערשאפט פון אשור-אובליט דער ערשטער, וועלכער האט ארום 1365 פאר זייער ציילונג באפרייט אשור פון דער הערשאפט פון מיטאני. ער האט אויפגעבויט דיפלאמאטישע פארבינדונגען מיט אנדערע גרויסע מלוכות פונעם אלטן מזרח און אויפגעהויבן אשור צו א וויכטיגן פאליטישן מאכטפאקטאר.

זיינע נאכפאלגער האבן ווייטער אויסגעברייטערט די גרעניצן פון דער מלוכה. אדד-ניררי דער ערשטער האט איינגעפירט א מער צענטראליזירטע אדמיניסטראציע און פארברייטערט די הערשאפט פון אשור אויף גרויסע טיילן פון צפון מעסאפאטאמיע. אונטער אים האבן פילע פריערדיגע געגגענטער זיך פארוואנדלט אין גלייכע פראווינצן פון דער מלוכה.

שפעטער האט שלמנאסר דער ערשטער ווייטער פארברייטערט די מלוכה, געקעמפט קעגן אוררטו און אנדערע פעלקער אין צפון, און פארזיכערט די הויפט האנדל-וועגן וועלכע האבן פארבונדן מעסאפאטאמיע מיט אנטאליע און סיריע.

איינער פון די באקאנטסטע הערשער פון דער תקופה איז געווען תוכולתי-נינורתא דער ערשטער. ער האט ארום 1243–1207 פאר זייער ציילונג איינגענומען גרויסע טיילן פון בבל און איז געווארן דער ערשטער אשור'ישער קעניג וואס האט פאר א קורצע צייט געהערשט איבער כמעט גאנץ מעסאפאטאמיע. זיין זיג האט געמאכט אשור פאר די פירנדע מאכט אין דעם ראיאן, כאטש נאך זיין טויט האט די מלוכה ווידער דורכגעמאכט אינערליכע שוועריקייטן.

אין דער מיטל-אשורישער תקופה האט זיך אנטוויקלט א סיסטעמאטישע רעגירונג. די מלוכה איז איינגעטיילט געווארן אין פראווינצן, וועלכע זענען געפירט געווארן דורך קעניגליכע באאמטע. יעדע פראווינץ האט געדארפט באצאלן שטייערן, צושטעלן זעלנער פאר דער ארמיי און אויספירן די באפעלן פונעם קעניג. אזא סיסטעם האט שפעטער געדינט אלס מוסטער פאר אנדערע גרויסע אימפעריעס פונעם אלטן מזרח.

די אשור'ישע ארמיי איז אין דער תקופה געווארן א שטענדיקע, גוט ארגאניזירטע מיליטערישע מאכט. מען האט אנטוויקלט נייע מעטאדן פון באלאגערונג, באנוצט אייזערנע וואפן, אויפגעשטעלט אינזשעניר-איינהייטן פאר בויען בריקן און חרוב מאכן שטאט-מויערן, און אריינגעפירט א דיסציפלין וואס האט געמאכט די ארמיי איינע פון די שטארקסטע אין דער וועלט.

א וויכטיגער הערשער צום סוף פון דער תקופה איז געווען תגלת-פלאסר דער ערשטער (בערך 1115–1077 פאר זייער ציילונג). אונטער אים האט אשור דערגרייכט דעם מיטלענדישן ים, געפירט מצליח'דיגע מלחמות אין סיריע און אנטאליע, און פארברייטערט איר השפעה אויף א גרויסן טייל פונעם נאנטן מזרח. ער האט אויך געלאזט איבער אסאך קעניגליכע אינשריפטן, וועלכע זענען היינט א וויכטיגער קוואל פאר דער היסטאריע פון דער מלוכה.

נאך זיין טויט האט אשור ביסלעכווייז פארלוירן א טייל פון איר כח. אראמישע שבטים האבן זיך אריינגעדרונגען אין פילע געגנטן, די האנדל-וועגן זענען געווארן ווייניגער זיכער, און די מלוכה האט פארלוירן קאנטראל איבער עטליכע פראווינצן. במשך פון כמעט צוויי הונדערט יאר איז אשור געבליבן א ראיאנישע מאכט, אבער זי האט נישט געהאט די זעלבע ברייטע השפעה ווי אין איר פריערדיגן שיא.

טראץ דעם שוואכן זמן זענען די יסודות וואס זענען געלייגט געווארן אין דער מיטל-אשורישער תקופה — א שטארקע צענטראלע רעגירונג, א פראווינץ-סיסטעם, א שטענדיקע ארמיי און א אנטוויקלטע ביוראקראטיע — געווארן די באזע פאר דער ניי-אשורישער אימפעריע, וועלכע האט זיך אנטוויקלט אין דעם ניינטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג און איז געווארן איינע פון די גרעסטע אימפעריעס אין דער וועלט-היסטאריע. :

איבערגאנג צום ניי-אשורישן אימפעריע

ארום דעם יאר 911 פאר זייער ציילונג האט זיך אנגעהויבן א נייע תקופה אין דער היסטאריע פון אשור. אונטער א סעריע טויגליכע קעניגן האט די מלוכה געאבערט צוריקצובאקומען אירע פארלוירענע טעריטאריעס, ווידער אויפגעשטעלט די צענטראלע רעגירונג און אנגעהויבן א רייע מיליטערישע אקציעס, וועלכע האבן אין די קומענדיגע צוויי הונדערט יאר פארוואנדלט אשור אין דער גרעסטער און שטארקסטער אימפעריע פונעם אלטן נאנטן מזרח.

די ניי-אשורישע אימפעריע

די ניי-אשורישע אימפעריע

די ניי-אשורישע אימפעריע ווערט באטראכט אלס די גלאנצפולסטע תקופה אין דער היסטאריע פון אשור. פון בערך 911 ביז 609 פאר זייער ציילונג האט די מלוכה זיך אנטוויקלט פון א ראיאנישע מאכט צו איינע פון די גרעסטע אימפעריעס וואס זענען אמאל אויפגעשטאנען אין אלטן מזרח. אין זי האט באהערשט א שטח וואס האט זיך אויסגעשטרעקט פון די זעגראס בערג אין מזרח ביזן מיטלענדישן ים, און פון די בערג פון ארמעניע ביז מצרים און דעם סיני האלבאינזל.

אין דער תקופה זענען איינגעפירט געווארן ברייטע רעפארמען אין דער אדמיניסטראציע, מיליטער און שטייער-סיסטעם. די מלוכה האט איינגעטיילט אירע טעריטאריעס אין פראווינצן, וועלכע זענען געפירט געווארן דורך קעניגליכע גאווערנארן. יעדער פראווינץ האט געדארפט באצאלן שטייערן, צושטעלן זעלנער פאר דער ארמיי און דורכפירן די באפעלן פון דער צענטראלער רעגירונג. אזא סיסטעם האט ערמעגליכט צו הערשן איבער א גאר גרויסער באפעלקערונג מיט א הויכער מאס ארגאניזאציע.

די ארמיי איז געווארן דער וויכטיגסטער יסוד פון דער אימפעריע. זי האט איינגעשלאסן אינפאנטריע, רייטעריי, וואגן, אינזשעניר-איינהייטן און ספעציעלע טרופן פאר באלאגערונגען. אשור'ישע קעניגן האבן אויסגעבויט נייע מעטאדן פאר אייננעמען פעסטונגען, אריינגערעכנט באלאגערונג-טורעמס, שטורעם-מאשינען און בארימטע רעמפן. די דיסציפלין און ארגאניזאציע פון דער ארמיי האבן געגעבן אשור א גרויסער מיליטערישער אויבערהאנט איבער אירע שכנים.

די ערשטע אויפשטייג

דער אויפשטייג פון דער ניי-אשורישער אימפעריע האט זיך אנגעהויבן אונטער אשור-דן דער צווייטער (בערך 934–912 פאר זייער ציילונג), וועלכער האט צוריקעראבערט טעריטאריעס וואס זענען פארלוירן געווארן אין די פריערדיגע יארהונדערטער און פארזיכערט די גרעניצן פון דער מלוכה.

זיין נאכפאלגער אדד-ניררי דער צווייטער (911–891 פאר זייער ציילונג) ווערט אפט באטראכט אלס דער אמת'ער גרינדער פון דער ניי-אשורישער אימפעריע. ער האט געפירט א רייע מצליח'דיגע מלחמות קעגן די אראמישע שבטים און קעגן אנדערע שכנות'דיגע מלוכות, צוריקברענגענדיג אונטער אשור'ישע הערשאפט גרויסע שטחים אין צפון מעסאפאטאמיע.

אונטער תוכולתי-נינורתא דער צווייטער (891–884 פאר זייער ציילונג) האט די אימפעריע ווייטער פארגרעסערט איר השפעה. ער האט דורכגעפירט מיליטערישע אקציעס ביז ארמעניע און צפון סיריע און צוגעגרייט דעם וועג פאר נאך גרעסערע פארברייטערונגען אונטער זיינע נאכפאלגער.

אשורנצירפל דער צווייטער

איינער פון די גרעסטע קעניגן פון דער אימפעריע איז געווען אשורנצירפל דער צווייטער (883–859 פאר זייער ציילונג). אונטער זיין הערשאפט האט אשור דערגרייכט א נייע מדרגה פון פאליטישער און מיליטערישער מאכט.

ער האט דורכגעפירט א סעריע מלחמות אין סיריע און דעם לבנון-ראיאן, אונטערווארפן פילע שטעט און פעלקער, און דערגרייכט דעם מיטלענדישן ים. די פיניקישע שטעט צור און צידון האבן אים געצאלט טריבוט, בשעת אנדערע מלוכות האבן אנערקענט זיין אויבערהערשאפט.

אשורנצרפאל האט אויך פארלאזט די אלטע הויפטשטאט אשור און געמאכט קלחו פאר דער נייער הויפטשטאט. דארט האט ער אויפגעבויט א ריזיגן קעניגליכן פאלאץ, טעמפלען, שטאט-מויערן און גאר פראכטפולע רעליעפן. די באקאנטע באפליגלטע אקסן מיט מענטשן-קעפ, וועלכע האבן באוואכט די אריינגענג צום פאלאץ, שטאמען פון זיין תקופה און ווערן היינט פאררעכנט צווישן די וויכטיגסטע ביישפילן פון אשור'ישער קונסט.

שלמנאסר דער דריטער

שלמנאסר דער דריטער

נאכן טויט פון אשורנצרפאל איז זיין זון שלמנאסר דער דריטער (859–824 פאר זייער ציילונג) ארויף אויפ'ן טראן. ער האט פארגעזעצט די אויסברייטערונג פון דער אימפעריע און געפירט כמעט יערליכע מלחמות אין סיריע און ארץ ישראל.

איינער פון די באקאנטסטע געשעענישן פון זיין הערשאפט איז געווען דער קאמף ביי קרקר אין בערך 853 פאר זייער ציילונג. דארט האט ער געקעמפט קעגן א פארבאנד פון מערב-אזיאטישע מלכים, אריינגערעכנט אחאב מלך ישראל. דער קאמף ווערט דערמאנט אין אשור'ישע אינשריפטן און איז איינע פון די פרי-אויסערביבלישע מקורות וואס דערמאנען א מלך פון ישראל.

שווארצער אבעליסק פון שלמנאסר דער דריטער

פון דער זעלבער תקופה שטאמט אויך דער שווארצער אבעליסק פון שלמנאסר, אויף וועלכן עס איז א בילד פון יהוא מלך ישראל אדער זיינע שלוחים בעת'ן ברענגען מנחה פארן אשור'ישן קעניג. דאס איז איינע פון די עלטסטע באוואוסטע בילדער וועלכע שטעלן פאר א מלך פון ישראל.

צייטווייליגע שוואכערונג

נאך שלמנאסר'ס טויט האט די אימפעריע דורכגעמאכט עטליכע צענדליגער יארן פון אינערליכע אומרואיקייט. אין עטליכע פראווינצן זענען אויסגעבראכן מרידות, בשעת די מלוכה אוררטו האט שטארק פארברייטערט איר השפעה אין צפון. טראץ דעם איז די אשור'ישע מלוכה געבליבן די גרעסטע מאכט אין מעסאפאטאמיע, און אין דער מיט פונעם אכטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט זי ווידער אנגעהויבן א תקופה פון שטארקע פארברייטערונג אונטער א נייע דינאסטיע.

תגלת-פלאסר דער דריטער און דער אויפשטייג פון דער וועלט-אימפעריע

תגלת-פלאסר דער דריטער

Ashurnasirpal II

די צווייטע גרויסע תקופה פון דער ניי-אשורישער אימפעריע האט זיך אנגעהויבן מיט דער הערשאפט פון תגלת-פלאסר דער דריטער (745–727 פאר זייער ציילונג). היסטאריקער באטראכטן אים אלס איינעם פון די גרעסטע און מערסט איינפלוסרייכע קעניגן אין דער אשור'ישער געשיכטע, ווייל ער האט דורכגעפירט ברייטע רעפארמען אין דער רעגירונג, ארמיי און אדמיניסטראציע, וועלכע האבן פארוואנדלט אשור אין א אמת'ע וועלט-אימפעריע.

פאר זיין הערשאפט האט אשור אפט איבערגעלאזט אונטערווארפענע מלוכות אונטער זייערע אייגענע מלכים, וועלכע האבן געדארפט באצאלן שטייער. תגלת-פלאסר האט געביטן דעם סיסטעם. ער האט אין אסאך פעלער אראפגעזעצט די לאקאלע הערשער און אריינגעשטעלט אשור'ישע גאווערנארן, וואס האבן דירעקט רעפארטירט צום קעניג. אזוי זענען גרויסע טיילן פון דער אימפעריע געווארן קעניגליכע פראווינצן אנשטאט אומאפהענגיקע געגענטער.

אין דער זעלבער צייט האט ער רעארגאניזירט די ארמיי. אויסער די טראדיציאנעלע מיליטערישע איינהייטן האט ער אויפגעשטעלט א שטענדיקע פראפעסיאנעלע ארמיי, וועלכע האט געדינט במשך פונעם גאנצן יאר. די ארמיי האט אריינגענומען אינפאנטריע, רייטעריי, וואגן, אינזשענירן און באלאגערונג-מאשינען, וואס האבן דערמעגלעכט איינצונעמען שטארק באפעסטיגטע שטעט אין א קורצער צייט.

די באציאונגען מיט ממלכת ישראל

די הערשאפט פון תגלת-פלאסר דער דריטער האט א באזונדערע באדייט אין דער היסטאריע פון אידישן פאלק. אין זיינע טעג איז אשור געווארן די הויפט מאכט אין סיריע און ארץ ישראל, און די מלוכות ישראל און יהודה האבן געדארפט זיך רעכענען מיט איר פאליטישער און מיליטערישער איבערוועג.

אין די טעג פון מנחם בן גדי, מלך ישראל, האט תגלת-פלאסר איבערגעפאלן ארץ ישראל. לויט ספר מלכים האט מנחם אים באצאלט א גאר גרויסן סכום געלט, כדי ער זאל אנערקענען זיין הערשאפט און נישט חרוב מאכן די מלוכה. דער געשעעניש ווערט אויך באשטעטיגט אין אשור'ישע אינשריפטן, וואו מנחם ווערט דערמאנט צווישן די מלכים וואס האבן געברענגט מתנות צום אשור'ישן קעניג.

שפעטער האט תגלת-פלאסר געפירט א רייע מלחמות קעגן דמשק און די צפון טיילן פון ממלכת ישראל. ער האט איינגענומען גרויסע געגנטן אין גליל און עבר הירדן, חרוב געמאכט עטליכע שטעט און פארטריבן א טייל פון דער באפעלקערונג קיין אשור. די דאזיגע פאליטיק פון באפעלקערונג-איבערפירן איז געווארן איינע פון די הויפט מיטלען, וועלכע אשור האט באנוצט צו פארמיידן מרידות אין אירע אונטערווארפענע פראווינצן.

די פאליטיק פון גלות

א באזונדערער כאראקטעריסטישער סימן פון דער ניי-אשורישער אימפעריע איז געווען איר פאליטיק פון מאסן-איבערפירן באפעלקערונגען. ווען א שטאט אדער מלוכה האט מרד געווען, האט דער קעניג אפט פארטריבן טויזנטער איינוואוינער אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע, בשעת מענטשן פון אנדערע לענדער זענען אריבערגעפירט געווארן אין זייער ארט.

דער ציל פון דער פאליטיק איז געווען צו שוואכן לאקאלע נאציאנאלע און פאליטישע צוזאמענהאלט, פארמיידן ווייטערדיגע מרידות, און גלייכצייטיג באפעלקערן געגנטן וואס זענען חרוב געווארן דורכן קריג. די איבערגעפירטע באפעלקערונגען האבן אפט ווייטער געטריבן לאנדווירטשאפט, האנטווערק און האנדל אין זייערע נייע וואוינארטער, און אזוי בייגעשטייערט צום עקאנאמישן אנטוויקלונג פון דער אימפעריע.

די פאליטיק האט שפעטער געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער אידישער היסטאריע, ווייל זי איז געווען דער יסוד פאר דער גלות פון א גרויסן טייל פון די איינוואוינער פון ממלכת ישראל.

שלמנאסר דער פינפטער

נאכן טויט פון תגלת-פלאסר דער דריטער איז זיין זון שלמנאסר דער פינפטער (727–722 פאר זייער ציילונג) געווארן קעניג. זיין הערשאפט האט געדויערט בלויז עטליכע יאר, אבער אין יענער צייט האט זיך פארגעשפילט איינע פון די וויכטיגסטע געשעענישן אין דער געשיכטע פון אידישן פאלק.

אין די לעצטע יארן פון ממלכת ישראל האט המלך הושע בן אלה אויפגעהערט צו באצאלן טריבוט פאר אשור און געזוכט הילף פון מצרים. שלמנאסר האט דאס באטראכט אלס א מרידה, און איז ארויסגעגאנגען מיט א גרויסער ארמיי קיין שומרון.

די הויפטשטאט שומרון איז באלאגערט געווארן במשך פון בערך דריי יאר. דער לאנגער באלאגערונג האט געברענגט שווערע הונגער און חרבן איבער דער שטאט, ביז זי איז צום סוף געפאלן אין די הענט פון די אשור'ישע ארמיי.

לויט די מקרא'ישע קוועלער און אשור'ישע אינשריפטן זענען טויזנטער איינוואוינער פארטריבן געווארן אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע. דער אונטערגאנג פון ממלכת ישראל אין 722–721 פאר זייער ציילונג ווערט באטראכט אלס איינער פון די וויכטיגסטע ווענדפונקטן אין דער היסטאריע פון עם ישראל, און איז פארבונדן מיט דער טראדיציע פון די עשרת השבטים, וועלכע זענען פארשפרייט געווארן צווישן אנדערע פעלקער.

די לעצטע טעג פון שלמנאסר'ס הערשאפט זענען נישט אינגאנצן קלאר. לויט רוב היסטארישע קוועלער איז ער געשטארבן אדער אפגעזעצט געווארן בשעת דער באלאגערונג פון שומרון, און זיין נאכפאלגער סרגון דער צווייטער האט פארענדיקט די אייננעמונג פון דער שטאט און באפעסטיגט די אשור'ישע הערשאפט איבער דעם גאנצן געגנט.

סרגון דער צווייטער

סרגון דער צווייטער (721–705 פאר זייער ציילונג) איז געווען איינער פון די בארימטסטע און מעכטיגסטע הערשער פון דער ניי-אשורישער אימפעריע. ער איז ארויפגעקומען אויפן טראן אונטער אומקלארע אומשטאנדן, און היסטאריקער זענען נישט איינשטימיג צי ער איז געווען א זון פון שלמנאסר דער פינפטער אדער האט ער איבערגענומען די הערשאפט דורך א קעניגליכן באפעל. אין זיינע אייגענע שריפטן האט ער זיך פארגעשטעלט אלס דער אויסדערוועלטער פון דעם גאט אשור און דער לעגיטימער הערשער פון דער מלוכה.

גלייך נאך זיין אויפשטייג האט סרגון געדארפט אונטערדריקן עטליכע מרידות אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע. נאכן פעסטיגן זיין הערשאפט האט ער ווידער אנגעהויבן א רייע גרויסע מיליטערישע אקציעס, וועלכע האבן ווייטער פארברייטערט די אשור'ישע אימפעריע און באפעסטיגט איר הערשאפט איבערן גאנצן נאנטן מזרח.

דער אונטערגאנג פון ממלכת ישראל

איינער פון די וויכטיגסטע געשעענישן פון סרגון'ס הערשאפט איז געווען דער פולשטענדיגער אונטערגאנג פון ממלכת ישראל. כאטש דער באלאגערונג פון שומרון האט זיך אנגעהויבן אונטער שלמנאסר דער פינפטער, שרייבן סרגון'ס שריפטן אז ער האט פארענדיקט די אייננעמונג פון דער שטאט און געשטעלט די געגנט אלס א פראווינץ פון דער אשור'ישער אימפעריע.

לויט זיינע אייגענע קעניגליכע אינשריפטן האט ער פארטריבן מער ווי 27,000 איינוואוינער פון שומרון און איר אומגעגנט, און זיי איבערגעזעצט אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע. אין זייער ארט האט ער אריינגעפירט באפעלקערונגען פון אנדערע לענדער וואס אשור האט פריער איינגענומען. אזא סיסטעם האט געדינט צו אפשוואכן לאקאלע אידענטיטעט און פארמיידן צוקונפטיגע מרידות.

אין דער אידישער טראדיציע ווערט די גלות פון ממלכת ישראל פארבונדן מיט די עשרת השבטים, וועלכע זענען פארטריבן געווארן פון זייער לאנד און האבן פארלוירן זייער זעלבשטענדיגע מלוכה.

די פארברייטערונג פון דער אימפעריע

סרגון האט געפירט אקטיווע מלחמות אין כמעט אלע ריכטונגען. ער האט באזיגט די מלוכה אוררטו אין צפון, אונטערווארפן שבטים אין איראן, געקעמפט קעגן בבל און עלם אין דרום-מזרח, און פארשטערקט די אשור'ישע הערשאפט אין סיריע און ארץ ישראל.

אין 717 פאר זייער ציילונג האט ער איינגענומען די פיניקישע שטאט קארכמיש, וועלכע איז געווען א וויכטיגער האנדל-צענטער אויפן וועג צווישן אנטאליע און סיריע.די מלחמה האט זיך אנגעפאנגען צוליב וואס סארגאן האט באשולדיקט פיסירי (Pisiri), דער לעצטער קעניג פון קארכמיש, אין פארראט און שפיאנאזש לטובת מירדאס, דער קעניג פון פריגיע. דער זיג האט געברענגט אשור קאנטראל איבער נאך וויכטיגע האנדל-וועגן און האט פארגרעסערט די עקאנאמישע הכנסות פון דער מלוכה.

דור שרוכין

איינער פון סרגון'ס גרעסטע פראיעקטן איז געווען דער אויפבוי פון א נייע קעניגליכע הויפטשטאט מיטן נאמען דור שרוכין ("פעסטונג פון סרגון"), נעבן דעם היינטיגן כורסאבאד (Khorsabad) אין צפון איראק. די שטאט איז פלאנירט געווארן אלס א נייע צענטער פון דער אימפעריע און האט איינגעשלאסן ריזיגע פאלאצן, טעמפלען, אדמיניסטראטיווע געביידעס און שטארקע באפעסטיגונגען.

ביי די אריינגענג פון די פאלאצן זענען אויפגעשטעלט געווארן די בארימטע לאמאסו — ריזיגע באפליגלטע אקסן אדער לייבן מיט מענטשן-קעפ — וועלכע האבן לויט דער אשור'ישער גלויבונג געדינט אלס שוץ-פיגורן פאר די קעניגליכע געביידעס.

די שטאט איז אבער געדינט אלס הויפטשטאט בלויז פאר א קורצע צייט. אין 705 פאר זייער ציילונג איז סרגון אומגעקומען אין א מיליטערישער קאמפאניע, און זיין קערפער איז נישט צוריקגעברענגט געווארן קיין אשור. לויט דער דעמאלטסדיגער אמונה איז דאס אנגעזען געווארן אלס א שלעכטער סימן, און זיין זון האט באשלאסן צו פארלאזן די נייע הויפטשטאט.

סנחריב

נאכן טויט פון סרגון איז זיין זון סנחריב (705–681 פאר זייער ציילונג) געווארן קעניג. ער ווערט באטראכט אלס איינער פון די מערסט באקאנטע אשור'ישע קעניגן, בפרט צוליב זיינע מלחמות קעגן בבל, יהודה און אנדערע לענדער אין מערב אזיע.

סנחריב האט באשלאסן צו פארלאזן דור שרוכין און מאכן נינוה פאר דער הויפטשטאט פון דער אימפעריע. אונטער זיין פירערשאפט איז נינוה געווארן איינע פון די גרעסטע און שענסטע שטעט אין דער וועלט. ער האט אויפגעבויט נייע פאלאצן, ברייטע גאסן, טעמפלען, אקוועדוקטן, קאנאלן און מאסיווע שטאט-מויערן. די בוי-ארבעט האט פארוואנדלט נינוה אין דעם אדמיניסטראטיוון, מיליטערישן און קולטורעלן צענטער פון דער אימפעריע.

סנחריב און ממלכת יהודה

איינער פון די באקאנטסטע געשעענישן אין סנחריב'ס הערשאפט איז געווען זיין מלחמה קעגן ממלכת יהודה אין בערך 701 פאר זייער ציילונג. נאכן אויפשטאנד פון חזקיהו מלך יהודה איז סנחריב ארויסגעגאנגען מיט א גרויסער ארמיי קיין ארץ ישראל.

די אשור'ישע ארמיי האט איינגענומען צענדליגער פעסטונגען אין יהודה, אריינגערעכנט די שטארק באפעסטיגטע שטאט לכיש. די בארימטע וואנט שטיינער פון סנחריב'ס פאלאץ אין נינוה, וועלכע ווערן היינט אויפגעהיט אינעם בריטישן מוזעאום, שילדערן אויספירליך די אייננעמונג פון לכיש און ווערן גערעכנט צווישן די וויכטיגסטע קונסט-ווערק פון דער אשור'ישער אימפעריע.

לויט די אשור'ישע אינשריפטן האט חזקיהו באצאלט א גרויסן שטייער און זיך אונטערגעגעבן פאר סנחריב. לויט די תנ"ך-קוועלער איז ירושלים נישט איינגענומען געווארן, און די אשור'ישע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן נאכן פלאג וואס ווערט דערמאנט אין ספר מלכים און ספר ישעיה. ביידע טראדיציעס שטימען אבער אז ירושלים איז נישט געפאלן אין אשור'ישע הענט.

אסרחדון

נאכן טויט פון סנחריב איז זיין זון אסרחדון (Esarhaddon) (681–669 פאר זייער ציילונג) געווארן קעניג פון אשור. זיין אויפשטייג צום טראן איז פארגעקומען נאך א שווערער ירושה-קאמף צווישן די קעניגליכע זין. לויט די אשור'ישע אינשריפטן זענען סנחריב'ס עלטערע זין געווען פאראנטווארטליך פאר זיין טויט, און אסרחדון האט זיי שפעטער באזיגט און איבערגענומען די הערשאפט.

אסרחדון האט זיך באמיהט צו פעסטיגן די אימפעריע נאך די אינערליכע אומרוען. ער האט אונטערדריקט מרידות אין בבל, פיניקיע און אנדערע פראווינצן, און צוגלייך געוויזן א מער אויסגעוואגענע פאליטיק ווי עטליכע פון זיינע פארגייער. בפרט האט ער באשלאסן ווידער אויפצובויען די שטאט בבל, וועלכע איז חרוב געווארן דורכן קעניג סנחריב. דער אויפבוי פון בבל האט געהאט א גרויסע פאליטישע און רעליגיעזע באדייט, ווייל ער האט דערמיט געוואלט פארזיכערן די געטריישאפט פון די באפעלקערונג אין דרום מעסאפאטאמיע.

די כיבוש פון מצרים

די גרעסטע מיליטערישע דערגרייכונג פון אסרחדון איז געווען זיין מלחמה קעגן מצרים. נאך עטליכע פריערדיגע פרואוון איז אים אין 671 פאר זייער ציילונג געלונגען איינצונעמען ממפיס (Memphis), די קעניגליכע הויפטשטאט פון מצרים. דער מצרישער קעניג תהרקה (Taharqa) איז אנטלאפן דרום, און אשור האט צום ערשטן מאל געברענגט א גרויסן טייל פון מצרים אונטער איר הערשאפט.

כאטש די אשור'ישע קאנטראל איבער מצרים איז נישט שטענדיג געווען פעסט, האט דער זיג באוויזן אז די אימפעריע האט דערגרייכט איר גרעסטע טעריטאריאלע פארשפרייטונג. פון די בערג פון איראן ביזן ניל טייך האבן צענדליגער פעלקער און מלוכות אנערקענט די אויבערהאפט פון אשור.

די באציאונגען מיט יהודה

אין אסרחדון'ס צייט איז ממלכת יהודה געבליבן אן אונטערווארפענע מלוכה. מנשה מלך יהודה ווערט דערמאנט צווישן די מלכים וואס האבן געשטיצט די אשור'ישע מלחמות אין מערב אזיע און מצרים.

לויט דברי הימים איז מנשה שפעטער געפאנגען געווארן און אוועקגעפירט געווארן קיין בבל, וואס איז דעמאלט געווען אונטער דער אשור'ישער הערשאפט. נאך א תקופה פון שביה איז ער באפרייט געווארן און צוריקגעקומען קיין ירושלים. היסטאריקער זענען נישט איינשטימיג איבער די גענויע אומשטאנדן פון דער געשעעניש, אבער זי ווערט בכלל פארבונדן מיט דער הערשאפט פון אסרחדון אדער זיין זון אשורבניפאל.

דער סדר פון ירושה

אסרחדון האט שוין אין זיין לעבן אויסגעארבעט א קלארן פלאן פאר דער ירושה פון דער אימפעריע. ער האט באשטימט אז זיין זון אשורבניפאל זאל איבערנעמען דעם טראן פון אשור, בשעת אן אנדער זון, שמש-שום-אוכין (Šamaš-šuma-ukin), זאל ווערן קעניג פון בבל. די באשלוס איז באשטעטיגט געווארן דורך א סעריע שבועות און אפמאכן, וועלכע זענען אונטערגעשריבן געווארן דורך די העכסטע באאמטע און וואסאל-מלכים פון דער אימפעריע.

אשורבניפאל

אשורבניפאל (Ashurbanipal) (668–631 פאר זייער ציילונג) ווערט בדרך כלל אנגעזען אלס דער לעצטער גרויסער קעניג פון דער אשור'ישער אימפעריע. אונטער זיין הערשאפט האט די מלוכה דערגרייכט איר גרעסטע קולטורעלע אנטוויקלונג, כאטש אין די לעצטע יארן פון זיין רעגירונג האבן זיך שוין אנגעהויבן ארויסווייזן סימנים פון שוואכערונג.

אשורבניפאל האט זיך אונטערגעשיידט פון פילע פריערדיגע קעניגן מיט זיין גרויסער אינטערעסע אין ליטעראטור און חכמה. אין זיינע אינשריפטן שטעלט ער זיך פאר אלס א קעניג וואס קען ליינען און שרייבן די שפיציקע שריפט, א זעלטענע זאך צווישן די הערשער פונעם אלטן מזרח.

די ביבליאטעק פון אשורבניפאל

די גרעסטע קולטורעלע ירושה פון אשורבניפאל איז די בארימטע ביבליאטעק פון אשורבניפאל אין נינוה. ער האט באפוילן צוזאמנצוזאמלען שריפטן פון אלע טיילן פון דער אימפעריע און זיי אפצושרייבן אויף ליימענע טאוולען.

די זאמלונג האט אנטהאלטן צענדליגער טויזנטער טאוולען מיט:

• ליטערארישע ווערק.
• היסטארישע כרוניקן.
• רעליגיעזע טעקסטן.
• געזעצן.
• מעדיצינישע שריפטן.
• מאטעמאטישע און אסטראנאמישע טעקסטן.
• ווערטערביכער און גראמאטישע ליסטעס.

צווישן די באקאנטסטע ווערק וואס זענען אנטדעקט געווארן אין דער ביבליאטעק געפינט זיך דער עפאס פון גילגמש (epic of gilgamesh) איינע פון די עלטסטע ליטערארישע ווערק אין דער וועלט. די ביבליאטעק ווערט היינט באטראכט אלס איינע פון די פריסטע סיסטעמאטישע זאמלונגען פון געשריבן וויסן אין דער מענטשהייט.

מלחמות און אינערליכע קריזיס

אין די ערשטע יארן פון זיין הערשאפט האט אשורבניפאל ווייטער פארברייטערט די אימפעריע. ער האט געפירט מצליח'דיגע קאמפאניעס אין מצרים, באזיגט די מלוכה עלם און אונטערווארפן שבטים אויפן אראבישן האלבאינזל.

איינע פון די שווערסטע קאנפליקטן איז געווען דער בירגער-קריג קעגן זיין ברודער שמש-שום-אוכין, וועלכער האט געהערשט אין בבל. נאכן לאנגן קאמף האט אשורבניפאל באזיגט דעם מרד, אבער דער קריג האט אויסגעשעפט גרויסע רעסורסן פון דער אימפעריע און געשוואכט אירע יסודות.

טראץ די מיליטערישע זיגן האט די אימפעריע אין די לעצטע יארן פון אשורבניפאל'ס הערשאפט אנגעהויבן פארלירן איר פריערדיגע פעסטקייט. אינערליכע קאנפליקטן, עקאנאמישע לאסטן און די שטארקער ווערדנדיקע שכנות'דיגע מלוכות האבן צוגעגרייט דעם וועג פארן שנעלן אונטערגאנג פון אשור אין די קומענדיגע צענדליגער יארן.

דער אונטערגאנג פון דער אשור'ישער אימפעריע

דער טויט פון אשורבניפאל אין בערך 631 פאר זייער ציילונג האט אנגעצייכנט דעם אנהייב פון א שנעלן אונטערגאנג פון דער אשור'ישער אימפעריע. כאטש די מלוכה איז נאך אלץ געבליבן די גרעסטע מאכט אין נאנטן מזרח, האבן זיך אין א קורצער צייט אנגעהויבן אויפשטעלן שווערע אינערליכע און אויסערליכע פראבלעמען, וועלכע די צענטראלע רעגירונג האט שוין נישט געקענט באהערשן.

די נאכפאלגער פון אשורבניפאל האבן נישט פארמאגט די זעלבע פירערשאפט ווי די פריערדיגע גרויסע קעניגן. אינערליכע מאכט-קאמפן צווישן מיטגלידער פון דער קעניגליכער משפחה, מרידות אין פראווינצן און דער שוואכערונג פון דער צענטראלער אדמיניסטראציע האבן באלד צעשטערט די פעסטע יסודות, וועלכע זענען אויפגעבויט געווארן במשך פון עטליכע הונדערט יאר.

גלייכצייטיג האבן די פריערדיגע אונטערווארפענע פעלקער אויסגענוצט די שוואכקייט פון אשור כדי צוריקצוגעווינען זייער זעלבשטענדיקייט. בפרט האבן בבל און מדי זיך פאראייניגט אין א מיליטערישן בונד קעגן דער אשור'ישער אימפעריע. דער בונד איז געשלאסן געווארן צווישן נבופלאסר (דער קעניג און גרינדער פון דער ניי-בבלישער אימפעריע) און קיאקסארעס (דער קעניג פון מדי). כדי צו פארשטארקערן דעם שלום און די מיליטערישע קאאפעראציע, האט נבופלאסר'ס זון, נבוכדנאצר דער צווייטער (דער באקאנטער נבוכדנאצר פון חורבן בית ראשון), געהייראט די פרינצעסין אמיטיס, די טאכטער (אדער אייניקל) פון דעם קעניג פון מדי. אויך שבטים פון די סקיטן (Scythians) און קימעריער (Cimmerians) האבן מיטגעארבעט אין די אנפאלן קעגן אשור.

דער חרבן פון נינוה

אין 614 פאר זייער ציילונג האבן די מדי איינגענומען די אלטע רעליגיעזע הויפטשטאט אשור. דער זיג האט געעפנט דעם וועג פאר א געמיינזאמע אקציע קעגן דער קייסערליכער הויפטשטאט נינוה.

אין 612 פאר זייער ציילונג האבן די בבלים אונטער נבופלאסר און די מדי אונטער קיאקסארעס באלאגערט נינוה. דער באלאגערונג האט געדויערט עטליכע חדשים, ביז די שטאט איז צום סוף דורכגעבראכן געווארן. די ריזיגע פאלאצן, טעמפלען און רעגירונגס-געביידעס זענען חרוב געווארן, און א גרויסער טייל פון דער שטאט איז פארברענט געווארן.

דער חרבן פון נינוה ווערט באטראכט אלס דער הויפט ווענדפונקט אין דער היסטאריע פון דער אשור'ישער אימפעריע. מיטן פאל פון דער הויפטשטאט האט די צענטראלע רעגירונג פארלוירן איר קאנטראל איבער רוב טיילן פון דער אימפעריע, און די מערסטע פראווינצן האבן זיך אפגעריסן פון דער קעניגליכער מאכט.

די לעצטע יארן

נאכן חרבן פון נינוה האבן די איבערגעבליבענע אשור'ישע כחות זיך צוריקגעצויגן קיין חרן, וואו דער לעצטער קעניג, אשור-אובליט דער צווייטער (Aššur-uballiṭ II) , האט פרובירט ווייטער אנצופירן די מלוכה מיט דער הילף פון מצרים.

אין 609 פאר זייער ציילונג האבן די בבלים און מדי אויך איינגענומען חרן. דערמיט איז אויפגעהערט די זעלבשטענדיגע אשור'ישע מלוכה, נאך מער ווי א טויזנט יאר פון עקזיסטענץ אלס שטאט-מלוכה, קעניגרייך און וועלט-אימפעריע.

כאטש דער פאליטישער קיום פון אשור איז געענדיגט געווארן, איז די באפעלקערונג נישט פארשוואונדן. די איינוואוינער פון די אשור'ישע געגנטן האבן ווייטער געוואוינט אין צפון מעזאפאטאמיע אונטער בבל, שפעטער אונטער דער פערסישער אימפעריע, און נאך שפעטער אונטער די גריכישע און רוימישע הערשער.

קולטור און ציוויליזאציע

אשור ווערט באטראכט אלס איינע פון די אנטוויקלטסטע ציוויליזאציעס פונעם אלטן נאנטן מזרח. במשך פון איר לאנגער געשיכטע האט זי אנטוויקלט א הויכע מדרגה פון אדמיניסטראציע, אינזשעניריע, קונסט, שריפט און וויסנשאפט, וועלכע האבן שפעטער באאיינפלוסט אנדערע גרויסע אימפעריעס.

שפראך און שריפט

די אפיציעלע שפראך פון אשור איז געווען דער אשור'ישער דיאלעקט פון אכדיש, א סעמיטישע שפראך וואס איז געשריבן געווארן מיט דער קייל-שריפט. די שריפט האט באשטאנען פון הונדערטער צייכנס, אריינגעדרוקט אין נאסע ליים-טאוולען מיט א שפיציקן שטעקן, וואס האט געשאפן די באקאנטע קייל-פארמיגע צייכנס.

אין די שפעטערדיגע תקופות איז אויך אראמיש געווארן א ברייט באנוצטע שפראך אין דער אדמיניסטראציע און אין דעם טעגליכן לעבן. צוליב איר גרינגער אלפאבעטישער שריפט האט זי ביסלעכווייז ערזעצט אכדיש אין פילע טיילן פון דער אימפעריע, כאטש די אפיציעלע קייל-שריפט איז ווייטער באנוצט געווארן פאר מלוכה-דאקומענטן און רעליגיעזע טעקסטן.

רעליגיע

די רעליגיע פון אשור איז געווען פאליטעאיסטיש. דער הויפט גאט איז געווען אשור, נאך וועמען דאס פאלק און די הויפטשטאט האבן באקומען זייער נאמען. דער קעניג האט זיך באטראכט אלס דער פארטרעטער פון דעם גאט אשור אויף דער ערד, און אלע גרויסע מלחמות זענען פארגעשטעלט געווארן אלס אויספירן דעם רצון פון דעם נאציאנאלן גאט.

אויסער אשור זענען געווארן נאך פילע געטער, אריינגערעכנט אשתר, גאטין פון מלחמה און פרוכטבארקייט, נאבו, גאט פון שרייבן און חכמה, שמש, גאט פון דער זון און יושר, סין, גאט פון דער לבנה, און אדד, גאט פון רעגן און שטורעם. אין פילע פעלער זענען די רעליגיעזע טראדיציעס געווען ענליך צו יענע פון בבל, מיט וועמען אשור האט געהאט נאענטע קולטורעלע פארבינדונגען.

קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט

די אשור'ישע ציוויליזאציע האט איבערגעלאזט א רייכע קולטורעלע ירושה אין ארכיטעקטור, סקולפטור, אינזשעניריע און ליטעראטור. צוליב די גרויסע אויסגראבונגען אין אשור, קלחו, דור שרוכין און נינוה האבן ארכעאלאגן אנטדעקט טויזנטער בנינים, קונסט-ווערק און שריפטן, וועלכע געבן א ברייטן בליק אויף דער אנטוויקלונג פון דער אימפעריע.

פאלאצן און שטעט

די אשור'ישע קעניגן האבן געבויט ריזיגע פאלאצן, וועלכע האבן געדינט סיי אלס קעניגליכע וואוינארטן און סיי אלס צענטערס פון דער רעגירונג. די בנינים זענען געבויט געווארן אויף הויכע פלאטפארמען און ארומגענומען געווארן מיט מאסיווע שטאט-מויערן, טורעמס און גרויסע טויערן.

די הויפטשטעט קלחו, דור שרוכין און נינוה האבן געהאט ברייטע גאסן, קעניגליכע גערטנער, קאנאלן, וואסער-סיסטעמען, טעמפלען און רעגירונגס-געביידעס. ספעציעל אונטער סנחריב זענען געבויט געווארן קאמפליצירטע קאנאלן און אקוואדאקטן, וועלכע האבן געפירט וואסער פון ווייטע בערג ביז נינוה, א פראיעקט וואס ווערט גערעכנט צווישן די גרעסטע אינזשענירישע דערגרייכונגען פונעם אלטן מזרח.

רעליעפן און סקולפטור

די פאלאצן פון די אשור'ישע קעניגן זענען געווען אויסגעצירט מיט הונדערטער שטיין-רעליעפן. די בילדער שילדערן מלחמות, באלאגערונגען, קעניגליכע יעגטן, רעליגיעזע צערעמאניעס און טעגליכע סצענעס פון דער אימפעריע.

איינער פון די מערסט באקאנטע מאטיוון זענען די לאמאסו — ריזיגע באפליגלטע אקסן אדער לייבן מיט א מענטשן-קאפ, וועלכע זענען געשטעלט געווארן ביים אריינגאנג פון פאלאצן און טויערן. לויט דער אשור'ישער אמונה האבן זיי געדינט אלס שוץ-פיגורן קעגן שלעכטע כחות און סימבאליזירט די מאכט פונעם קעניג.

די רעליעפן ווערן אויך גערעכנט אלס א וויכטיגע היסטארישע קוואל, ווייל זיי ווייזן אין גרויסן פרט וויאזוי די אשור'ישע זעלנער האבן געפירט מלחמות, גענוצט באלאגערונג-מאשינען, איבערגעפירט שבויים און אויפגעבויט שטעט.

ליטעראטור און חכמה

אין אשור האט זיך אנטוויקלט א ברייטע טראדיציע פון שרייבן און קאפירן טעקסטן. סופרים האבן אפגעשריבן היסטארישע כרוניקן, געזעצן, בריוו, עקאנאמישע רעכענונגען, רעליגיעזע תפילות, פיוטים, מיטאלאגישע דערציילונגען און וויסנשאפטליכע ווערק אויף ליים-טאוולען.

די העכסטע אנטוויקלונג פון דער דאזיגער טראדיציע איז געווען די ביבליאטעק פון אשורבניפאל אין נינוה. דארט זענען געזאמלט געווארן צענדליגער טויזנטער קייל-שריפט טאוולען פון אלע טיילן פון דער אימפעריע. צווישן די וויכטיגסטע ווערק געפינט זיך דער עפאס פון גילגמש, צוזאמען מיט רעליגיעזע טעקסטן, לעקסיקאנס, מעדיצינישע שריפטן, מאטעמאטישע חשבונות און אסטראנאמישע אבזערוואציעס.

עקאנאמיע

די עקאנאמיע פון אשור האט זיך געשטיצט אויף לאנדווירטשאפט, האנדל און די הכנסות פון דער אימפעריע. די פרוכטבארע טאלן ארום דעם טיגריס האבן ערמעגליכט גרויסע פראדוקציע פון גערשטן, ווייץ, זאמען און אנדערע לאנדווירטשאפטליכע פראדוקטן. אויך שעפסן, ציגן און רינדער זענען געווען א וויכטיגער טייל פון דער עקאנאמיע.

אשור האט קאנטראלירט עטליכע פון די וויכטיגסטע האנדל-וועגן צווישן מעזאפאטאמיע, אנטאליע, סיריע, מצרים און איראן. דורך די וועגן זענען טראנספארטירט געווארן מעטאלן, האלץ, איידעלע שטיינער, טעקסטיל, בשמים און אנדערע טייערע סחורות. א גרויסער טייל פון די מלוכה-הכנסות איז אויך געקומען פון טריבוט און שטייערן, וואס די אונטערווארפענע לענדער האבן געדארפט באצאלן.

אשור אין תנ"ך און אין אידישער טראדיציע

אשור פארנעמט א וויכטיגן ארט אין תנ"ך און אין דער אידישער היסטארישער טראדיציע. אין ספר בראשית ווערט אשור דערמאנט אלס איינער פון די זין פון שם, און לויט דער תורה ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער געגנט וואו די אלטע אשור'ישע ציוויליזאציע האט זיך אנטוויקלט.

אין די ספרי נביאים ווערט אשור אפט דערמאנט אלס די גרויסע וועלט-מאכט, וועלכע האט אונטערווארפן פילע פעלקער. די נביאים ישעיה, הושע, עמוס, מיכה, נחום און צפניה רעדן ברייט וועגן אשור, איר מאכט, אירע מלחמות און איר קומענדיגן אונטערגאנג.

די חרבן פון ממלכת ישראל אין 722–721 פאר זייער ציילונג דורך די אשור'ישע קעניגן ווערט באטראכט אלס איינע פון די וויכטיגסטע געשעענישן אין דער אידישער געשיכטע. די גלות פון א גרויסן טייל פון די איינוואוינער האט שפעטער געפירט צו דער טראדיציע פון עשרת השבטים.

אויך די קאמפאניע פון סנחריב קעגן חזקיהו מלך יהודה און די באלאגערונג פון ירושלים ווערן אויספירליך באשריבן אין ספר מלכים, ספר ישעיה און דברי הימים. די געשעענישן ווערן באטראכט אלס א צענטראלער קאפיטל אין דער היסטאריע פון יהודה און אין דער אידישער טראדיציע.

ירושה און היסטארישע באדייט

די אשור'ישע אימפעריע האט איבערגעלאזט א טיפן און לאנג-אנדויערנדיקן איינפלוס אויף דער געשיכטע פונעם נאנטן מזרח. כאטש די מלוכה אליין איז אויפגעהערט צו עקזיסטירן אין 609 פאר זייער ציילונג, זענען אירע פאליטישע, מיליטערישע און אדמיניסטראטיווע שיטות ווייטער איבערגענומען געווארן דורך שפעטערדיגע אימפעריעס, אריינגערעכנט די בבל'ישע, פערסישע, העלעניסטישע און רוימישע מלוכות.

די צעטיילונג פון גרויסע טעריטאריעס אין פראווינצן אונטער גאווערנארן, די אויפשטעלונג פון א שטענדיקער פראפעסיאנעלער ארמיי, דער באנוץ פון גוט אנטוויקלטע שאסייען און פאסט-סיסטעמען, און די צענטראליזירטע קאנטראל איבער שטייערן און אדמיניסטראציע זענען אלע געווען יסודות, וועלכע האבן געדינט אלס מוסטער פאר פילע שפעטערדיגע וועלט-אימפעריעס.

אין ארכעאלאגיע ווערט אשור גערעכנט אלס איינע פון די וויכטיגסטע ציוויליזאציעס פונעם אלטן מזרח. זינט דער ניינצנטער יארהונדערט זענען דורכגעפירט געווארן ברייטע אויסגראבונגען אין אשור, קלחו, דור שרוכין און נינוה. די אנטדעקונגען האבן ארויסגעברענגט ריזיגע פאלאצן, טעמפלען, שטאט-מויערן, רעליעפן, קייל-שריפט טאוולען און טויזנטער אנדערע ארכעאלאגישע פינדונגען, וועלכע זענען היינט צוטאגס אויפגעהיט אין מוזייען איבער דער וועלט.

באזונדערס גרויס איז די היסטארישע ווערט פון די קעניגליכע אינשריפטן, וועלכע באשרייבן די מלחמות, בוי-פראיעקטן און פאליטישע געשעענישן פון דער אימפעריע. די אינשריפטן, צוזאמען מיט די ארכעאלאגישע אנטדעקונגען און די תנ"ך-קוועלער, ערמעגליכן פאר היסטאריקער צו רעקאנסטרואירן א גרויסן טייל פון דער געשיכטע פון אשור און אירע באציאונגען מיט די שכנות'דיגע פעלקער.

אין מאדערנער פארשונג

די פארשונג איבער אשור האט זיך שטארק אנטוויקלט זינט דער אנטציפערונג פון דער קייל-שריפט אין דער ניינצנטער יארהונדערט. הונדערטער טויזנטער טאוולען און אינשריפטן זענען זינט דאן געווארן געלייענט און אויסגעפארשט, און זיי דינען אלס איינע פון די הויפט קוועלער פארן פארשטיין די פאליטישע, עקאנאמישע, רעליגיעזע און קולטורעלע אנטוויקלונג פונעם אלטן נאנטן מזרח.

מאדערנע פארשער באטראכטן אשור אלס איינע פון די ערשטע אימפעריעס וואס האט אנטוויקלט א הויכגראדיג צענטראליזירטע רעגירונג מיט א קאמפליצירטער ביוראקראטיע, ספעציאליזירטע מיליטערישע איינהייטן, א סיסטעמאטישע שטייער-סיסטעם און א ברייטע נעץ פון פראווינצן. די סטרוקטורן האבן באאיינפלוסט די שפעטערדיגע אנטוויקלונג פון גרויסע מלוכות אין אזיע און אייראפע.

גלייכצייטיג ווערט ווייטער אנגעפירט א וויסנשאפטליכער דיסקוס איבער פארשידענע פראגן, ווי למשל די גענויע כרונאלאגיע פון געוויסע קעניגן, דער אויסמאס פון דער אשור'ישער קאנטראל אין פארשידענע ראיאנען, און די פארהעלטענישן צווישן די אשור'ישע אינשריפטן און די באשרייבונגען אין תנ"ך. טראץ די חילוקי דעות זענען רוב פארשער מסכים אז די ארכעאלאגישע און שריפטליכע קוועלער צוזאמען שאפן א ברייטן און באגלויבטן בילד פון דער אשור'ישער ציוויליזאציע.

זעט אויך

• בבל
• נינוה
• ביבליאטעק פון אשורבניפל
• סנחריב
• תגלת-פלאסר דער דריטער
• ממלכת ישראל
• ממלכת יהודה
• עשרת השבטים