מדרש תנחומא
| מדרש תנחומא | |
|---|---|
| אנדערע נעמען | מדרש ילמדנו ילמדנו תנחומא |
| סארט | מדרש אגדה |
| מיוחס צו | רבי תנחומא בר אבא |
| תקופה | בערך 500–800 |
| מקום החיבור | ארץ ישראל |
| שפראך | לשון הקודש |
| נושא | חמשה חומשי תורה |
| נוסחאות | געדרוקטער נוסח תנחומא בובר |
| ערשטע דרוק | קושטאנטינאפול, 1522 (ה'רפ"ב) |
| תנחומא בובר | ווילנא, 1885 (ה'תרמ"ה) |
מדרש תנחומא איז א זאמלונג פון מדרשי אגדה אויפ'ן חמשה חומשי תורה, און ווערט גערעכנט צווישן די וויכטיגע חיבורים פון דער מדרש ליטעראטור. דער נאמען פונעם חיבור איז פארבונדן מיט רבי תנחומא בר אבא, אן אמורא אין ארץ ישראל אין דעם פערטן יארהונדערט, וועמענס דרשות און מאמרים ווערן אפט דערמאנט אינעם חיבור. דער מדרש ווערט אויך אנגערופן מדרש ילמדנו אדער ילמדנו תנחומא, צוליב דעם באקאנטן פתיחה נוסח ילמדנו רבינו, מיט וועלכן א גרויסער טייל פון זיינע דרשות הייבן זיך אן.[1]
דער חיבור איז נישט א איין ספר וואס איז געשריבן געווארן דורך איין מחבר אין איין באשטימטן זמן. דער נאמען "מדרש תנחומא" ווערט גענוצט אויף א גרופע נאענט פארבונדענע מדרשישע קבצים און נוסחאות, וועלכע זענען במשך פון דורות צוזאמענגעשטעלט, פארברייטערט, איבערגעארבעט און איבערגעגעבן געווארן אין פארשידענע כתבי יד און דרוקן. דעריבער געפינען זיך צווישן די פארהאן נוסחאות באדייטנדע חילוקים אין סדר, אינהאלט און לשון.[2][3]

דער מדרש איז בעיקר א מדרש אגדה. זיינע דרשות זענען געבויט ארום פסוקים פון דער תורה און פארבינדן הלכה, אגדה, משלים, מוסר, פירושים אויף פסוקים און דברי חיזוק. א ספעציעלער כאראקטעריסטישער שטריך איז דער הלכה'דיגער פתיחה, אין וועלכן עס ווערט געשטעלט א שאלה מיטן אויסדרוק "ילמדנו רבינו", דערנאך קומט דער תשובה און פון דארט ווערט די דרשה ווייטער אנטוויקלט ביז צום פסוק אדער ענין פון דער סדרה.
נאמען און צושרייבונג
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]דער מדרש ווערט גערופן אויפ'ן נאמען פון רבי תנחומא בר אבא, א באוואוסטער אמורא פון ארץ ישראל וואס האט געלעבט און געווירקט אינעם פערטן יארהונדערט. און אין דער מדרש שטייט אפט דער נוסח "כך דרש רבי תנחומא".
דער נאמען פונעם מדרש מיינט אבער נישט אז רבי תנחומא בר אבא האט אליין מחבר געווען דעם גאנצן חיבור אין דעם פארעם. לויט דער פארשונג איז דער חיבור אנטשטאנען במשך פון א לענגערע תקופה, אין וועלכער עלטערע דרשות און מסורות זענען צוזאמענגעשטעלט געווארן צוזאמען מיט שפעטערע צוגאבן און שכבות. דער צושרייבונג צום רבי תנחומא שפיגלט בעיקר אפ די גרויסע ראלע וואס זיינע דרשות און דער סארט דרשות וואס זענען פארבונדן מיט זיין נאמען האבן געשפילט אין דער אנטוויקלונג פונעם חיבור.[4]
דער אנדערער נאמען, '''מדרש ילמדנו''', שטאמט פון דער באקאנטער פתיחה '''ילמדנו רבינו'''. דער אויסדרוק איז א שאלה וואס מען שטעלט צום רבי, געווענליך איבער אן ענין פון הלכה. נאכדעם וואס דער מדרש ברענגט א תשובה אדער א הלכה'דיגע באהאנדלונג, ווערט דער ענין גענוצט אלס א פתיחה צו דער ווייטערדיגער אגדה.
היסטארישער הינטערגרונט
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]דער ספר האט זיינע ווארצלען אין דער דרשה טראדיציע פון די אידישע בתי מדרשים און בתי כנסיות אין ארץ ישראל. דרשנים האבן גערעדט צו דעם ציבור איבער פסוקים פון דער תורה און אנדערע כתבי הקודש, און האבן פארבונדן די וואכן סדרה מיט הלכה, מוסר, אגדות, משלים און ענינים פון גאולה און נחמה.
די דרשות וואס ווערן פארבונדן מיט דער מדרש תנחומא ווערן געווענליך געזען אלס פארבונדן מיט דער ארץ ישראל'דיגער סדר פון קריאת התורה, וואו די תורה איז געליינט געווארן אין א לענגערן סדר פון בערך דריי ביז דריי און א האלב יאר. דאס איז אנדערש פון דעם שפעטער געווארן אלגעמיינעם יערליכן סדר. די צוטיילונג און סטרוקטור פון פארשידענע מדרשישע דרשות טראגן נאך שפורן פון יענער עלטערער סדר.[5]
די געאגראפישע און קולטורעלע סביבה
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]מדרש תנחומא ווערט אין אלגעמיין בעיקר פארבונדן מיט ארץ ישראל. די דרשה פארמען, דער נוסח "ילמדנו רבינו" און אנדערע ליטערארישע שטריכן פארבינדן אים מיט דער ארץ ישראל'דיגער מדרש ליטעראטור.
אין דער לשון פונעם חיבור געפינען זיך אויך גריכישע און לאטיינישע אויסדרוקן, וואס שפיגלען אפ די קולטורעלע און אדמיניסטראטיווע וועלט אין וועלכער דער מחברי האט געלעבט. צווישן אזעלכע ווערטער ווערן דערמאנט טערמינען ווי "מטרונה", "בסילאוס" און "דוכס", וועלכע זענען אריינגעקומען אין דער רבנישער לשון פון דער גריכיש רוימישער סביבה.
די פראגע איבער דעם גענויען ארט וואו דער מדרש איז איבערגעגעבן און אנטוויקלט געווארן, איז א טייל פון דער ברייטערער פארשונג איבער זיינע פארשידענע נוסחאות. געוויסע חוקרים האבן אנגעוויזן אויף געוויסע שטריכן וואס קענען אנווייזן אויף א פארבינדונג מיט דרום איטאליע, בפרט צוליב דעם אפשטאם פון געוויסע כתבי יד און די פארשידענע שפראכליכע שיכטן פונעם טעקסט.
דעריבער ווערט מדרש תנחומא נישט באטראכט אלס א חיבור וואס איז צוזאמענגעשטעלט געווארן אין איין ארט און אין איין צייט, נאר אלס א מדרש וואס איז אנטוויקלט און איבערגעגעבן געווארן במשך פון א לענגערן תקופה און אין פארשידענע נוסחאות.
סטרוקטור פון דער דרשה
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]דער טיפישער תנחומא דרשה איז געבויט אויף א באשטימטן און גוט אויסגעארבעטן סדר. כאטש די דרשות זענען נישט אלע אייניג און יעדער נוסח האט זיינע אייגענע שטריכן, קען מען ביי א גרויסן טייל פון די דרשות דערקענען א געוויסן געבוי.[6]
הלכה'דיגע פתיחה
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]א טייל פון די דרשות הייבן זיך אן מיט דער נוסח:
ילמדנו רבינו
דער אויסדרוק שטעלט פאר א שאלה וואס ווערט געשטעלט פאר א רבי אדער חכם. די שאלה קען זיך דרייען ארום א הלכה'דיגן ענין, און דער מדרש גיט דערויף א תשובה אדער א באהאנדלונג פון דער הלכה. די פתיחה דינט דערנאך אלס א וועג אריינצוגיין אין דעם אגדה'דיגן ענין פון דער דרשה.
דער נוסח איז געווארן אזוי כאראקטעריסטיש פאר דעם סארט מדרש, אז די פארבונדענע מדרשים ווערן צוזאמענגעשטעלט אונטערן נאמען מדרשי ילמדנו. צו דעם סארט מדרשים ווערן אויך גערעכנט געוויסע טיילן פון שמות רבה, במדבר רבה און דברים רבה, וועלכע האבן אן ענליכן סדר און נוסח פון הלכה'דיגע פתיחות און אגדה'דיגע דרשות.[7]
פתיחה
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]נאכן הלכה'דיגן אריינפיר, אדער ביי אזעלכע דרשות וואס האבן נישט קיין אזא פתיחה, קומט אפט די '''פתיחה'''. אין דעם טייל ווערט געברענגט א פסוק פון אן אנדער פלאץ אין כתבי הקודש, געווענליך פון תהלים, משלי אדער אן אנדער ספר, און דער דרשן בויט ארום דעם פסוק די דרשה. פון דארט פירט ער דעם ענין ביסלעכווייז צום ערשטן פסוק פון דער תורה סדרה.[8]
די פתיחה גיט די דרשה איר באזונדערן סדר און וועג פון אנטוויקלונג. דער ערשטע פסוק קען אויסזען ווי ער האט לכאורה נישט קיין דירעקטע שייכות מיט דער סדרה, אבער דער דרשן פארבינדט אים דורך פארשידענע פסוקים, פירושים און געדאנקען, ביז ער קומט צום פסוק מיט וואס די סדרה הייבט זיך אן. דער וועג פון דרשנות איז א באזונדערער שטריך פון דער תנחומא ילמדנו ליטעראטור.[9]
הויפט דרשה
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]דער הויפט טייל אנטהאלט פירושים אויף פסוקים, אגדות, משלים, מוסר השכל און אנדערע דרשנות. דער מדרש קען איבערגיין פון א פסוק צו א מעשה, פון א מעשה צו א משל, און פון דארט צוריק צום תורה ענין.
די דרשות פארבינדן אפט די מעשיות פון דער תורה מיט ברייטערע ענינים פון אידישן לעבן, עבודת השם, שכר ועונש, הנהגה, תשובה, תפלה און די צוקונפט פון כלל ישראל.
דברי נחמה וגאולה
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]אין פילע דרשות ווערט דער סיום געפירט צו ענינים פון נחמה, גאולה און דער עתיד פון ישראל. דער דרשה קען זיך אנהייבן מיט א באגרעניצטער הלכה'דיגער פראגע און זיך ענדיגן מיט א ברייטער באשרייבונג פון דער ישועה אדער מיט דברי חיזוק פאר כלל ישראל.
דער סארט סיום איז א וויכטיגער טייל פונעם תנחומא סטיל. ער גיט דער גאנצער דרשה א באוועגונג פון א באזונדערן פסוק אדער הלכה צום אלגעמיינעם מצב פון ישראל און צום געדאנק פון דער לעתיד לבא.
לשון און סטיל
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]די עיקר שפראך פון מדרש תנחומא איז רבנישער לשון הקודש, און אינעם טעקסט געפינען זיך אויך ארמישע אויסדרוקן און פארשידענע ווערטער פון גריכישן און לאטיינישן אפשטאם. דער לשון פונעם מדרש שפיגלט אפ די קולטורעלע סביבה אין וועלכער די מדרש איז אנטוויקלט געווארן. [10]
דער מדרש איז געשריבן אין א דרשה׳דיגן סטיל, און א גרויסער טייל פונעם טעקסט איז געבויט ווי א דרשה פארן ציבור, נישט בלויז ווי א פשוטער פירוש אויף די פסוקים. דער דרשן שטעלט אפט א פראגע, ברענגט א משל אדער אן אגדה, פארבינדט פארשידענע פסוקים איינער מיטן אנדערן, און פירט דערנאך צוריק צום פסוק פון דער סדרה.[11]
א באזונדערע באדייטונג האבן די '''משלים''' אינעם מדרש. דורך א מעשה אדער א ביישפיל, ווי א מלך, א בעל הבית, א קעניגרייך אדער אן ענליכן ענין פון טאג טעגליכן לעבן, ווערט א געדאנק פון דער תורה קלארער און גרינגער צו פארשטיין. די פארשונג ווייזט אויך אז די משלים האבן נישט בלויז געדינט צו ערקלערן דעם פסוק, נאר אויך צו פירן דעם צוהערער צו א געוויסן פארשטאנד און צוגאנג צו דער תורה'דיגער מעשה. )[12]
נוסחאות און רעדאקציעס
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]א צענטראלע פראגע אין דער פארשונג איבער מדרש תנחומא איז די פראגע פון די פארשידענע נוסחאות. דער טעקסט וואס איז פארהאן אין די געדרוקטע מהדורות איז נישט איינהייטלעך מיט דעם טעקסט וואס געפינט זיך אין די עלטערע כתבי יד.
די צוויי מערסט באקאנטע הויפט פארמען זענען די געדרוקטע נוסח און די נוסח וואס איז ארויסגעגעבן געווארן דורך שלמה בובר, באקאנט אלס תנחומא בובר. ביידע אנטהאלטן א מדרש אויף די חמשה חומשי תורה, אבער צווישן זיי זענען פארהאן גרויסע חילוקים אין צאל און סדר פון די דרשות, אין דער לשון און אין די מקורות וואס זענען אריינגענומען געווארן.[13][14]
דער געדרוקטער נוסח
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]דער סטאנדארט נוסח פון מדרש תנחומא איז צום ערשטן מאל געדרוקט געווארן אין קאנסטאנטינאפאל אין יאר 1522 (ה'רפ"ב).[15]
א צווייטע דרוק איז ארויסגעקומען אין ווענעציע אין יאר 1545 (ה'ש"ה), פארבונדן מיט דער ביכער דרוקעריי פון דניאל באמבערג. דער נוסח איז בעיקר געווען א ווייטערדיגע איבערדרוקונג פון דער פריערדיגער מסורה.
אין יאר 1563 (ה'שכ"ג) איז ארויסגעקומען אין מאנטובה (מאַנטואַ) א מהדורה אונטער דער רעדאקציע פון רבי עזרא בן יצחק פאנו און מאיר בן אברהם מפאדובה. די מהדורה האט צוזאמענגעברענגט פארשידענע טעקסטואלישע מקורות און האט אויך אריינגענומען א ברייטן ענינים אינדעקס. די מאנטובה מהדורה איז געווארן א יסוד פאר פילע שפעטערע דרוקן.[16]
תנחומא בובר
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]אין יאר 1885 (ה'תרמ"ה) האט שלמה בובר ארויסגעגעבן אין ווילנא א נייע מהדורה פון מדרש תנחומא, באקאנט אלס מדרש תנחומא בובר. ער האט איר בעיקר געבויט אויף אן אלטן כתב יד פון דער ביבליאטעק אין אקספארד, און האט דעם טעקסט פארגליכן מיט נאך אכט כתבי יד פון אקספארד, רוים, פארמא, מינכן און אנדערע מקומות. אין דער מהדורה האט ער אויך צוגעגעבן הערות, תיקונים, מראה מקומות און א ברייטן מבוא איבער מדרש תנחומא.[17][18]
בובר האט געהאלטן אז דער נוסח וואס ער האט ארויסגעגעבן שטעלט פאר אן עלטערע און מער אריגינעלע פארעם פון מדרש תנחומא. שפעטערע פארשער האבן אבער אין גרויסן טייל אפגעווארפן דעם געדאנק אז עס איז געווען איין איינציקער "אריגינעלער" תנחומא טעקסט, פון וועלכן אלע אנדערע נוסחאות שטאמען.
לויט דער שפעטערער פארשטאנד איז "תנחומא" בעסער צו פארשטיין אלס א משפחה פון נאענט פארבונדענע טעקסטן און נישט אלס א איינציקן פארמאכטן ספר. די נוסחאות קענען אנטהאלטן עלטערע און שפעטערע טיילן, און א געוויסע דרשה קען אין איין כתב יד זיין לאנג און אין אן אנדערן גאר קורץ אדער אינגאנצן פעלן.[19]
דער "ילמדנו" קרייז
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]מדרש תנחומא ווערט באטראכט אלס דער הויפט ביישפיל פון דער מדרשישער ליטעראטור וואס ווערט אנגערופן דער ילמדנו קרייז. דער נאמען קומט, ווי געזאגט, פונעם פתיחה "ילמדנו רבינו".
דער ליטערארישער סארט ווערט דערקענט דורך דעם פארבינדונג פון הלכה מיט אגדה. א דרשה קען אנהייבן מיט א פראגע וואס איז שייך צו הלכה, אבער דערנאך זיך אנטוויקלען אין א ברייטע דרשה איבער א פסוק, א תנ"כישע מעשה אדער א מוסר'דיגן געדאנק.
די פארבינדונג צווישן הלכה און אגדה איז איינע פון די ספעציעלע כוחות פונעם תנחומא. דער מדרש שטעלט נישט פאר די צוויי געביטן אלס צוויי אפגעטיילטע וועלטן, נאר נוצט די הלכה'דיגע פראגע אלס א טיר אריין אין דער אגדה'דיגער דרשה.
באציאונג צום תלמוד
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]די פראגע ווען די פארשידענע תנחומא טיילן זענען צוזאמענגעשטעלט געווארן איז אויך פארבונדן מיט דער באציאונג צווישן דעם מדרש און דעם בבלי. שלמה בובר האט געהאלטן אז דער תנחומא נוסח וואס ער האט ארויסגעגעבן איז גאר אלט און שטאמט פון א צייט פאר דער חתימה פונעם בבלי.
שפעטערע פארשונג האט אבער געוויזן אז געוויסע שפעטערע שכבות פון די געדרוקטע תנחומא נוסחאות נוצן חומר וואס איז אויך פארהאן אינעם בבלי. דערפאר קען מען נישט באהאנדלען דעם גאנצן תנחומא קערפער ווי א חיבור פון איין צייט אדער ווי א טעקסט וואס איז כולו פריער פון דער תלמודישער תקופה.
די שאלה איז א טייל פונעם ברייטערער פארשטאנד אז דער מדרש איז א ליטערארישער קערפער וואס האט זיך אנטוויקלט איבער א לאנגע תקופה. עלטערע מסורות קענען לעבן אינאיינעם מיט שפעטערע צוגאבן, און דער היינט באקאנטער געדרוקטער טעקסט קען אנטהאלטן חומר פון פארשידענע דורות.
דרוק און כתב יד איבערליפערונג
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]די געשיכטע פון מדרש תנחומא ווייזט, ווי א חיבור קען זיך במשך פון דורות טוישן בשעת'ן איבערגעבן פון איין דור צום צווייטן. פאר דער תקופה פון דרוקעריי איז דער מדרש איבערגעגעבן געווארן דורך כתבי יד, און ביים נאכשרייבן א חיבור זענען מעגליך געווען פארשידענע אויסלאזונגען, צוגאבן און חילוקים אין דער לשון. ביי מדרש תנחומא איז דער ענין באזונדערס באדייטנד, צוליב דעם וואס דער חיבור איז פארהאן אין פארשידענע נוסחאות און כתבי יד.[20]
די ערשטע געדרוקטע מהדורה פון 1522 (ה'רפ"ב) האט געגעבן דעם תנחומא א פיל ברייטערער פארשפרייטונג. די שפעטערע דרוקן האבן אבער נישט פשוט געקאפירט איין טעקסט. רעדאקטארן און מדפיסים האבן געארבעט מיט די מקורות וואס זענען געווען פאר זיי פארהאן, און אין טייל פאלן זענען אריינגעקומען אויך מקבילות און צוגאבן פון אנדערע מדרשישע קבצים.
די כתב יד מסורה, בפרט די כתבי יד וואס זענען גענוצט געווארן דורך שלמה בובר, האט געוויזן אז דער סטאנדארט געדרוקטער תנחומא איז בלויז איין פארעם פון דער ברייטערער תנחומא טראדיציע.[21]
השפעה אויף פירושים
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]מדרש תנחומא האט געהאט א גרויסע השפעה אויף שפעטערע מפרשים און דרשנים. צווישן די מערסט באקאנטע איז רש"י, רבי שלמה יצחקי, וועמענס פירוש על התורה ברענגט א סך מאמרים און דרשנות וואס שטייען אין תנחומא.
די וויכטיגקייט פונעם מדרש פאר שפעטערע מפרשים ליגט נישט בלויז אין באשטימטע אגדות. אויך דער וועג פון דרשנות, דער באנוץ פון משלים און דער פארבינדונג צווישן א פסוק און א ברייטער מוסר'דיגער אדער אמונה'דיגער געדאנק זענען געווארן א טייל פון דער שפעטערער אידישער דרשה ליטעראטור.
ביבליאגראפיע
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]- מדרש תנחומא. קושטאנטינאפול, 1522 (ה'רפ"ב), און שפעטערע מהדורות.[22]
- בובר, שלמה. מדרש תנחומא הקדום והישן המיוחס לרבי תנחומא בר רבי אבא על חמשה חומשי תורה. ווילנא, 1885 (ה'תרמ"ה).[23]
- Midrash Tanchuma. ספריה דיגיטאלע מהדורה.[24]
- Midrash Tanchuma Buber. ספריה דיגיטאלע מהדורה.[25]
- TANḤUMA, MIDRASH. Jewish Encyclopedia.[26]
זעה אויך
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]רעפערענצן
- ↑ TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia
- ↑ Midrash Tanchuma, Sefaria Library
- ↑ Midrash Tanchuma Buber, Sefaria Library
- ↑ TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia
- ↑ TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia
- ↑ https://www.mayim.org.il/?midrashim=%D7%AA%D7%A0%D7%97%D7%95%D7%9E%D7%90-%D7%99%D7%9C%D7%9E%D7%93%D7%A0%D7%95#gsc.tab=0
- ↑ https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/from-mythic-motifs-to-sustained-myth-the-revision-of-rabbinic-traditions-in-medieval-midrashim/55B7CE417C82B222E7ACE0F1F030FF03 "From Mythic Motifs to Sustained Myth: The Revision of Rabbinic Traditions in Medieval Midrashim | Harvard Theological Review | Cambridge Core"
- ↑ https://www.myjewishlearning.com/article/midrash-tanhuma/
- ↑ https://www.thetorah.com/article/yelamdeinu-rabbeinu-the-exclusivity-of-the-oral-law
- ↑ https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/tanhuma-yelammedenu
- ↑ https://www.jewishencyclopedia.com/articles/14236-tanhuma-midrash
- ↑ https://research.rug.nl/en/publications/de-functie-van-parabels-mesjalim-in-de-tanchuma/
- ↑ Midrash Tanchuma, Sefaria Library
- ↑ Midrash Tanchuma Buber, Sefaria Library
- ↑ TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia
- ↑ TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia
- ↑ Midrash Tanhuma, edited by Salomon Buber, Internet Archive
- ↑ Midrash Tanchuma Buber, Sefaria Library
- ↑ Midrash Tanchuma Buber, Sefaria Library
- ↑ TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia
- ↑ Midrash Tanhuma, edited by Salomon Buber, Internet Archive
- ↑ TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia
- ↑ Midrash Tanhuma, edited by Salomon Buber, Internet Archive
- ↑ Midrash Tanchuma, Sefaria Library
- ↑ Midrash Tanchuma Buber, Sefaria Library
- ↑ TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia