בענדזשאמין פרענקלין
 | |
| געבורט |
17 יאנואר 1706 באסטאן, Q2079909  |
|---|---|
| טויט |
17 אפריל 1790 (אלט 84) פילאדעלפיע, פענסילוועניע, פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע |
| מדינה |
בריטישע אמעריקע, פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע |
| אונטערשריפט |
 |
  | |
בענדזשאַמין פֿרענקלין (Benjamin Franklin) (ה'תס"ו-ה'תק"נ 17טן יאנואר 1706 - 17טן אפריל 1790) איז געווען אן אמעריקאנער שטאטסמאן, וויסנשאפטלער, שרייבער, ערפינדער, פובליציסט און דיפלאמאט, וועלכער ווערט ברייט פארעכנט אלס איינער פון די דאמינאנטע און איינפלוסרייכע גרינדער פון די פאראייניגטע שטאטן (Founding Fathers). ער איז געבוירן געווארן דעם 17טן יאנואר 1706 און איז נפטר געווארן דעם 17טן אפריל 1790. פרענקלין איז געווען אן אויסערגעוויינליכע פיגור וואס האט פאראייניגט וויסנשאפטליכע נייגער, געזעלשאפטליכע אקטיוויטעטן און פאליטישע פירערשאפט, איבערלאזנדיג א קאלאסאלן חותם אויף דער היסטאריע און קולטור פון אמעריקע[1]
איבערבליק אויף זיין לעבן
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]יונגע יארן און דרוקעריי קאריערע
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]בענדזשאמין פרענקלין איז געבוירן געווארן אין דער שטאט באסטאן, וואס געפינט זיך אין מאסאטשוסעטס. שוין אין זיינע יונגע יארן האט ער זיך אריינגעווארפן אין דער וועלט פון דרוקעריי און פובליקאציע, אונטערנעמענדיג א לערניאנגעלשאפט (Apprenticeship) וואס האט אים שפעטער געפירט צו גרינדן אן אייגענע ערפאלגרייכע דרוקעריי ביזנעס אין דער שטאט פילאדעלפיע. זיין ארבעט אלס פובליציסט און ארויסגעבער האט געדינט אלס דער הויפט פונדאמענט וואס האט אויפגעבויט זיין פובליקע רעפוטאציע אלס א קלוגער און דורכדרינגליכער דענקער אין די קאלאניעס.Franklin Early Life and Printing, p. 1
וויסנשאפטליכע פארשונגען און אויספינדונגען
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]פרענקלין האט איבערגעלאזט היסטארישע ביישטייערונגען אין דער וועלט פון וויסנשאפט, ספעציעל אין דער פארשונג פון עלעקטריציטעט. ער איז געווען דער ערשטער וואס האט טעארעטיזירט און באוויזן מיט פראקטישע פראבעס אז בליצן זענען אן עלעקטרישע ערשיינונג, קעגנשטעלנדיג זיך דעם דעמאלטדיגן אלגעמיינעם גלויבן אז בליצן זענען בלויז א הימלישער אויסדרוק פון גאט'ס צארן.Franklin Scientific Work, p. 1
ער איז וועלט-באקאנט פאר זיין היסטארישן "שעדל-פליגער עקספערימענט" (Kite Experiment) וואס ער האט דורכגעפירט אין יאר 1752. צווישן זיינע פראקטישע אויספינדונגען ציילן זיך:
- דער באקאנטער פראנקלין אויוון (Franklin stove) וואס האט רעוואלוציאניזירט דאס הייצן הייזער.
- די ביפאקאל ברילן (Bifocals) פאר מענטשן וואס דארפן סיי נאנטע און סיי ווייטע זעקראפט.
פאליטישע און דיפלאמאטישע קאריערע
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]מיט דער צייט איז פרענקלין געווארן א פראמינענטע פאליטישע פיגור אין קאלאניאלן אמעריקע, און שפעטער א צענטראלער פירער בעת דער אמעריקאנער רעוואלוציע. ער האט געהאט א גרויסן אנטייל אין דעם פראצעס פון שרייבן און דראפטירן די אמעריקאנער דעקלאראציע פון אומאפהענגיגקייט (Declaration of Independence).
אויסער זיין אינערליכער פאליטישער ארבעט, האט ער געשפילט א קריטישע דיפלאמאטישע ראלע אלס געזאנדטער קיין אייראפע. ער האט מיט גרויס חכמה אנגעפירט די פארהאנדלונגען וואס האבן געפירט צום שלום אפמאך פון פאריז (Treaty of Paris), וועלכער האט אפיציעל געברענגט אן ענדע צום אמעריקאנער רעוואלוציאנישן קריג און אנערקענט די זעלבסטשטענדיגקייט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געזעלשאפטליכע אינסטיטוציעס און לעגאציע
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]פרענקלין איז געווען באקאנט מיט זיין טיפן בליק פארן כלל און האט שטארק געארבעט אויפצושטעלן פובליקע אינסטיטוציעס לטובת די איינוואוינער. צווישן אנדערע האט ער געהאלפן גרינדן די ערשטע פובליקע ביבליאטעק אין אמעריקע.
זיין לעבנס-געשיכטע, די אקאדעמישע "אוטאביאגראפיע פון בענדזשאמין פרענקלין", ווערט ביזן היינטיגן טאג באטראכט אלס א הויפט ליטערארישע און היסטארישע ווערק איבער דער גרינדונג תקופה פון אמעריקע און ווערט ברייט стуדירט אין פארשידענע שפראכן.
רעפערענצן
- ↑ .Franklin Biography Brief, p. 1
