פערסישע אימפעריע

די פערסישע אימפעריע (פּערסיש: شاهنشاهی ایران, ) איז דער נאמען פאר א ברייטן היסטארישן און פאליטישן צוזאמענגריף פון פארשידענע איראנישע אימפעריעס, וואס האבן במשך פון מער ווי טויזנט יאר געהערשט איבער גרויסע טיילן פונעם מיטל מזרח, צענטראלער אזיע און די ארומיגע געגנטן. אין א ענגערן זין ווערט דער נאמען בעיקר גענוצט פאר די אכמענישע אימפעריע, וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דורך כורש דער צווייטער אין דעם זעקסטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג, אבער אין א ברייטער היסטארישער באדייט נעמט מען אריין אויך די ארסאקישע פערסישע מלוכה, באקאנט אלס די פארטהישע אימפעריע, און די סאסאנישע אימפעריע, וואס האט געקענט האלטן די איראנישע הערשאפט ביזן זיבעטן יארהונדערט.

די פערסישע אימפעריעס האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער וועלט-געשיכטע פון דער אלטער תקופה און שפעטע אור-אלטע צייטן. זיי האבן באשאפן איינע פון די ערשטע גרויסע מולטי-נאציאנאלע אימפעריעס, וועלכע האט פאראייניגט אונטער איין קעניגליכע הערשאפט פעלקער פון פארשידענע שפראכן, קולטורן און טראדיציעס. די פערסישע הערשער האבן געבויט א פארגעשריטענע אדמיניסטראטיווע סיסטעם מיט פראווינצן, שטייער-ארדענונגען, קעניגליכע וועגן און א פארבינדונגס סיסטעם צווישן ווייטע טיילן פונעם מלוכה.

דער נאמען "פערס" שטאמט פון דעם ראיאן פערסיס (היינטיגע פארס אין דרום איראן), וואו די פריע פערסישע קעניגן האבן געהאט זייער הויפט באזע. פון דעם געגנט האט זיך ארויסגעוואקסן די אכמענישע דינאסטיע, וועלכע האט אונטער כורש דער צווייטער פארוואנדלט א רעגיאנאלע קעניגרייך אין א ברייטע אימפעריע. שפעטערע פערסישע דינאסטיעס האבן זיך געזען אלס ממשיכים פון דער פריערדיגער קעניגליכער טראדיציע און האבן ווייטער גענוצט דעם געדאנק פון דער גרויסער איראנישער מלוכה.

נאמען און באדייט

דער טערמין פערסישע אימפעריע קען האבן פארשידענע באדייטונגען לויט'ן היסטארישן קאנטעקסט. געוויסע היסטאריקער נוצן דעם נאמען בלויז פאר די אכמענישע אימפעריע, וואס איז געווען די ערשטע גרויסע פערסישע וועלט-אימפעריע. אנדערע נוצן דעם נאמען אין א ברייטער זין פאר די גאנצע קייט פון פערסישע אימפעריעס, אריינגערעכנט די פארטהישע און סאסאנישע תקופות.

די אכמענישע דינאסטיע ווערט אין אלט-פערסישע קעניגליכע אויפשריפטן פארבונדן מיט'ן נאמען האכאמאנישיא. די פארטהישע געגנט ווערט שוין דערמאנט אין אכמענישע אויפשריפטן אונטער'ן נאמען פארטאווא, און פון דעם איז שפעטער געקומען דער נאמען פארטהיע. די סאסאנישע דינאסטיע שטאמט פונעם נאמען סאסאן, דער פאמיליע-הער פון ארדשיר דער ערשטערס משפחה.

אין דער היסטארישער ליטעראטור ווערט דעריבער באטראכט די פערסישע אימפעריע נישט אלס איין אומגעבראכענע מלוכה, נאר אלס א לאנגע קייט פון איראנישע אימפעריעס וועלכע האבן געהאט געוויסע געמיינזאמע יסודות: די קעניגליכע אידעאלאגיע, די וויכטיגקייט פון פערסישן קולטורעלן איינפלוס און די פארזעצונג פון איראנישער מלוכה-טראדיציע.

געאגראפישע באזע און פריע אנטוויקלונג

די פערסישע אימפעריע האט זיך אנטוויקלט אויפ'ן איראנישן פלאטא, א גרויסער געאגראפישער ראיאן וואס ליגט צווישן מעסאפאטאמיע אין מערב און צענטראלער אזיע אין מזרח. דער געגנט איז שוין אין פריערדיגע תקופות געווען א פלאץ פון פארשידענע ציוויליזאציעס, אריינגערעכנט די עלאמישע קולטורן אין דרום-מערב איראן און די מעדערישע מלוכה אין מערב איראן.

די איראנישע פעלקער וואס האבן זיך באזעצט אויפ'ן פלאטא האבן געהערט צו די אינדא-איראנישע פאמיליע פון פעלקער. צווישן זיי האבן די מעדער און פערסער געשפילט א הויפט ראלע אין דער שפעטערדיגער פאליטישער אנטוויקלונג. די פריע פערסישע קעניגליכע שורות זענען נישט אין אלע פרטים קלאר באקאנט, און געוויסע טיילן פון דער געניאלאגיע פון די ערשטע אכמענישע קעניגן ווערן נאך באטראכט אלס א שטח מיט וויסנשאפטליכע מחלוקתן.

די גרויסע טויש איז געקומען מיט כורש דער צווייטער , וועלכער האט אין דעם זעקסטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג פאראייניגט די פערסישע קרעפטן און אנגעהויבן א סעריע פון כיבושים וואס האבן פארוואנדלט פערס אין איינע פון די גרעסטע מאכטן פון דער אלטער וועלט.

אכמענישע אימפעריע

קבר פון כורש דער גרויסער, גרינדער פון פערסישער אימפעריע אינעם 6טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג

אויפקום אונטער כורש דער צווייטער

די אכמענישע אימפעריע איז געווען די ערשטע גרויסע פערסישע אימפעריע און ווערט באטראכט אלס דער פונדאמענט פון דער פערסישער אימפערישער טראדיציע. זי איז געגרינדעט געווארן דורך כורש דער צווייטער, באקאנט אלס כורש דער גרויסער, וועלכער האט איבערגענומען די הערשאפט אין פרס ארום יאר 559 פאר זייער ציילונג.

אין די ערשטע יארן האט כורש פארשטארקט זיין מאכט אינערהאלב פרס און האט נאכדעם אנגעהויבן א ברייטע פאליטישע פארברייטערונג. ארום יאר 550 פאר זייער ציילונג האט ער באזיגט די מעדערישע אימפעריע און געמאכט די פערסער צו די הויפט קראפט אינעם מיטל מזרח. דערנאך האט ער אריינגעצויגן אין זיין הערשאפט אנאטאליע, בבל און אנדערע גרויסע צענטערן פון דער אלטער וועלט.

איינע פון די וויכטיגסטע מאמענטן פון כורש'ס הערשאפט איז געווען די אייננעמונג פון בבל אין יאר 539 פאר זייער ציילונג. דער נצחון האט געגעבן די פערסישע אימפעריע קאנטראל איבער מעסאפאטאמיע און איבער א ברייטע געגנט ארום דעם מזרח מיטלענדישן ים. די פערסישע הערשאפט האט איבערגענומען א פארגעשריטענע ביוראקראטישע סיסטעם און האט זיך געבויט אויף די לאקאלע אינסטיטוציעס וואס זענען שוין געווען אין פלאץ.

כורש'ס פאליטיק איז געווען באזירט אויף א צוזאמענשטעל פון מיליטערישע כח און פראקטישע אדמיניסטראציע. ער האט אין פילע פעלער געלאזט לאקאלע עליטן האלטן זייערע פאזיציעס און האט ערלויבט פארשידענע פעלקער צו האלטן זייערע מנהגים און רעליגיעזע טראדיציעס.

קאמביסעס דער צווייטער און די פארברייטערונג פון דער אימפעריע

נאך דער פטירה פון כורש דער צווייטער איז זיין זון קאמביסעס דער צווייטער ארויפגעקומען אויפ'ן פערסישן טראן. קאמביסעס האט ווייטער געפירט א פאליטיק פון אימפערישער פארברייטערונג און האט אין יאר 525 פאר זייער ציילונג איינגענומען מצרים. מיט דער אייננעמונג פון מצרים איז די אכמענישע אימפעריע געווארן איינע פון די גרעסטע מלוכות פון דער דעמאלטדיגער וועלט, וועלכע האט זיך אויסגעשפרייט פון די מזרח געגנטן פון פרס ביז צפון אפריקע.

די הערשאפט איבער מצרים האט געברענגט נייע עקאנאמישע און סטראטעגישע מעגליכקייטן פאר דער אימפעריע, אבער קאמביסעס'ס תקופה איז אויך באגלייט געווארן מיט פאליטישע שוועריקייטן. נאך זיין טויט האט זיך געמאכט א ירושה-קריזיס, וואס האט געברענגט צו א קאמף איבער דער קעניגליכער מאכט.

דער אויפקום פון דריוש דער ערשטער

אין יאר 522 פאר זייער ציילונג איז אויפגעקומען דריוש דער ערשטער, וואס האט איבערגענומען די הערשאפט נאך א תקופה פון אומסטאביליטעט. אין די פערסישע קעניגליכע אויפשריפטן ווערט דערציילט אז נאך דעם טויט פון קאמביסעס איז געווען א מענטש מיט'ן נאמען גאומאטא וואס האט זיך אויסגעגעבן אלס בארדיא, דער ברודער פון קאמביסעס. דריוש האט דערקלערט אז ער האט אים באזיגט און אזוי באקומען דעם טראן. די גענויע פרטים איבער דעם געשעעניש זענען א שטח פון היסטארישע דיסקוסיע, און היסטאריקער באטראכטן די מקורות מיט פארשידענע מיינונגען.

דריוש האט געמוזט אונטערדרוקן א סעריע פון אויפשטאנדן אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע. צווישן יאר 522 און 521 פאר זייער ציילונג האט ער צוריקגעברענגט קאנטראל איבער די פראווינצן און האט אויפגעשטעלט א שטארקע צענטראלע אדמיניסטראציע.

די גרעסטע דערגרייכונג פון דריוש איז געווען די פארוואנדלונג פון דער אימפעריע אין א פעסט ארגאניזירטע מלוכה. ער האט צעטיילט די אימפעריע אין פראווינצן, באקאנט אלס סאטראפיעס (פרתמים) , וועלכע זענען געפירט געווארן דורך באאמטע וואס האבן פארטרעטן דעם קעניג אין די ווייטע געגנטן.

די סאטראפיע-סיסטעם האט ערמעגליכט אז די צענטראלע רעגירונג זאל קענען קאנטראלירן א ריזיגן שטח, בשעת לאקאלע באפעלקערונגען האבן געקענט האלטן א טייל פון זייערע אייגענע געזעצן און טראדיציעס. דריוש האט אויך איינגעפירט סטאנדארדיזירטע שטייער-סיסטעמען, וואג און מאס סיסטעמען, און האט פארבעסערט די קעניגליכע וועגן און קאמיוניקאציע-ליניעס.

פערסישע אימפעריע אין אכעמענידן תקופה, 6טער יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג

די אימפעריע אין איר גרעסטער תקופה

אונטער דריוש און זיינע נאכפאלגער האט די אכמענישע אימפעריע דערגרייכט איר גרעסטן פארנעם. זי האט אריינגענומען:

• פרס און גרויסע טיילן פונעם איראנישן פלאטא.
• מעסאפאטאמיע און בבל.
• אנאטאליע און די מזרח ברעגעס פונעם מיטלענדישן ים.
• מצרים און טיילן פון צפון אפריקע.
• געגנטן אין צענטראלער אזיע.

די אימפעריע איז פארבונדן געווארן דורך א ברייטע נעץ פון וועגן, צווישן זיי די בארימטע קעניגליכע וועג, וואס האט פארבינדן די מערב טיילן פון דער אימפעריע מיט די צענטראלע און מזרח געגנטן. דער וועג האט ערמעגליכט שנעלע באוועגונג פון מיליטער, שלוחים און סחורות.

א וויכטיגער טייל פון דער אדמיניסטראציע איז געווען די באנוץ פון ארמיש אלס א ברייט באנוצטע רעגירונגס שפראך אין פילע פראווינצן. דאס האט געהאלפן פארבינדן די פארשידענע פעלקער וואס האבן געלעבט אונטער דער פערסישער הערשאפט.

פערסעפאליס און די קעניגליכע צענטערן

די אכמענישע הערשער האבן אויפגעשטעלט גרויסע קעניגליכע צענטערן וואס האבן סימבאליזירט די כח און רייכקייט פון דער אימפעריע. צווישן די וויכטיגסטע שטעט זענען געווען פאסארגאדא, וועלכע איז געווען פארבונדן מיט כורש דער צווייטער, און פערסעפאליס, וואס איז געווארן א הויפט צערעמאניעלער צענטער פון דער דינאסטיע.

פערסעפאליס איז געווארן באקאנט פאר אירע גרויסע פאלאצן, שטיינערנע אפהאנגען, קונסטווערק און אויפשריפטן וואס שילדערן די קעניגליכע אידעאלאגיע. די געביידעס האבן ארויסגעוויזן די פארשידנארטיגע פעלקער פון דער אימפעריע, וואס זענען געקומען ברענגען מתנות און צינז פאר'ן קעניג.

די גריכישע מלחמות

די פארבינדונגען צווישן דער פערסישער אימפעריע און די גריכישע שטעט זענען געווען א הויפט טייל פון דער שפעטע אכמענישער תקופה. אין יאר 499 פאר זייער ציילונג האט אנגעהויבן די יאנישע אויפשטאנד, ווען גריכישע שטעט אין מזרח אנאטאליע האבן זיך אויפגעהויבן קעגן פערסישער הערשאפט.

דריוש דער ערשטער האט דערנאך אונטערגענומען א מיליטערישע עקספעדיציע קעגן גריכנלאנד. אין יאר 490 פאר זייער ציילונג איז די פערסישע ארמיי באזיגט געווארן ביי מאראטאן. דער קאמף איז געווארן איינע פון די באקאנטסטע געשעענישן אין די גריכיש-פערסישע מלחמות.

נאך דריוש'ס טויט אין יאר 486 פאר זייער ציילונג איז זיין זון אחשורוש דער ערשטער (קסערקסעס דער ערשטער) געווארן קעניג. ער האט ווייטער געפירט די פלאנירונג פון א גרויסע אינוואזיע אין גריכנלאנד. אין די יארן 480–479 פאר זייער ציילונג זענען פארגעקומען די באקאנטע קאמפן ביי תרמופילאי, סאלאמיס, פלאטאיא און מיקאלע.

די פערסישע מיליטערישע קאמפאניע האט נישט געברענגט צו א קאנקוועסט פון גריכנלאנד, אבער די אימפעריע איז נאך ווייטער געבליבן א גרויסע וועלט-מאכט פאר נאך מערערע דורות.

די שפעטערע אכמענישע תקופה און דער סוף פון דער דינאסטיע

נאך דער תקופה פון אחשורוש דער ערשטער האט די אכמענישע אימפעריע אריינגעטרעטן אין א צייט פון גרעסערע אינערליכע שוועריקייטן. די קעניגן האבן ווייטער געהאלטן די ריזיגע אימפעריע, אבער אין פארשידענע פראווינצן האבן זיך אנגעהויבן ארויסצושטעלן שוואכקייטן אין דער צענטראלער הערשאפט.

אין דער פערטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האבן זיך פארמערט אויפשטאנדן אין מצרים און אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע. די לאקאלע הערשער, באקאנט אלס סאטראפן, האבן אמאל געהאט א גרויסע אייגענע מאכט, און טייל פון זיי האבן זיך געפרואווט אומאפהענגיק מאכן פונעם צענטראלן קעניגליכן הויף.

די לעצטע תקופה פון דער אכמענישער אימפעריע איז געווען באצייכנט דורך קעניגן וואס האבן געמוזט האלטן א באלאנס צווישן די פארשידענע עליטן, מיליטערישע קראפטן און רעגיאנאלע אינטערעסן. כאטש די אימפעריע האט נאך פארמאגט גרויסע רייכטום און א שטארקע אדמיניסטראציע, איז איר מיליטערישע און פאליטישע כח געווארן שוואכער קעגן די אויפשטייגנדע מאכט פון מאקעדאניע.

אלכסנדר מוקדון און דער פאל פון דער אכמענישער אימפעריע

אין יאר 334 פאר זייער ציילונג האט אלכסנדר מוקדון אנגעהויבן זיין קאמפיין קעגן דער פערסישער אימפעריע. זיינע מיליטערישע הצלחות אין אנאטאליע, סיריע און מצרים האבן שטארק געשוואכט די פערסישע הערשאפט.

די פערסישע קעניג דריוש השלישי האט פרובירט אפצושטעלן די מאקעדאנישע פארשריט, אבער ער איז באזיגט געווארן אין די גרויסע קאמפן ביי איסוס און גאוגאמעלא. נאך די אייננעמונג פון פערסעפאליס איז די אכמענישע קעניגליכע צענטער חרוב געווארן, און אין יאר 330 פאר זייער ציילונג איז דריוש השלישי אומגעקומען. מיט דעם האט זיך געענדיגט די אכמענישע דינאסטיע און די ערשטע גרויסע פערסישע אימפעריע.

אלכסנדר מוקדון האט אבער נישט אינגאנצן אויסגעמעקט די פערסישע אדמיניסטראטיווע טראדיציע. ער האט איבערגענומען אסאך פון די קעניגליכע מוסדות, און נאך זיין טויט האבן זיינע נאכפאלגער, די סעלעוקידן, ווייטער גענוצט פילע יסודות פון דער פריערדיגער פערסישער רעגירונגס סיסטעם.

פארטהישע אימפעריע

אויפקום פון די ארסאקישע הערשאפט

נאך דעם פאל פון דער אכמענישער אימפעריע איז דער ראיאן אריינגעקומען אונטער דער הערשאפט פון אלכסנדר מוקדון און שפעטער די סעלעוקידישע דינאסטיע. די סעלעוקידישע מלוכה האט פרובירט צו האלטן קאנטראל איבער אירע מזרח-געגנטן, אבער מיט דער צייט האבן לאקאלע פרסישע קרעפטן ווידער אנגעהויבן אויפצוקומען.

די פארטהישע אימפעריע איז אויפגעשטעלט געווארן דורך דער ארסאקישער דינאסטיע. ארסאקעס דער ערשטער ווערט טראדיציאנעל אנגענומען אלס דער גרינדער פון דער פארטהישער הערשאפט אין יאר 247 פאר זייער ציילונג, נאך א אויפשטאנד קעגן סעלעוקידישע הערשאפט.

דער נאמען פארטהיע שטאמט פון דער ראיאן פארטהאווא, וואס איז געווען איינע פון די געגנטן אינעם צפון-מזרח טייל פונעם איראנישן פלאטא. פון א רעגיאנאלע מלוכה האט זיך פארטהיע אנטוויקלט צו א ברייטע אימפעריע וואס האט קאנטראלירט גרויסע טיילן פון פרס, מעסאפאטאמיע און וויכטיגע האנדלס-וועגן צווישן מזרח און מערב.

סטרוקטור און הערשאפט

די פארטהישע אימפעריע האט געהאט אן אנדערן מאדעל ווי די אכמענישע מלוכה. בשעת די אכמענישע קעניגן האבן געבויט א מער צענטראליזירטע ביוראקראטישע סיסטעם, איז די פארטהישע הערשאפט שטארק געווען באזירט אויף די כח פון גרויסע איידעלע משפחות און מיליטערישע עליטן.

די ארסאקישע קעניגן האבן זיך אבער אויך אנגעקוקט אלס יורשים פון דער אלטער פערסישער קעניגליכע טראדיציע. זיי האבן גענוצט דעם טיטל "מלך המלכים" און האבן ווייטער געהאלטן א פארבינדונג מיט דער איראנישער קעניגלעכער אידעאלאגיע.

א הויפט שטארקייט פון די פארטהישע אימפעריע איז געווען איר מיליטערישע קאפאציטעט, בעיקר אירע בארימטע פערד-רייטער און שווער באוואפנטע קאוואלערי. די באוועגליכע מיליטערישע סטרוקטור האט געגעבן פארטהיע א גרויסע מעלה אין אירע קאנפליקטן קעגן גריכישע און רוימישע קראפטן.

פארטהיע און רוים

די פארטהישע אימפעריע איז געווארן איינע פון די הויפט קעגנער פון רוים אין מזרח. דער קאנפליקט צווישן די צוויי מאכטן האט זיך געצויגן במשך פון הונדערטער יארן און איז געווען א הויפט טייל פון דער פאליטישער געשיכטע פונעם אלטן מזרח.

איינער פון די באקאנטסטע נצחונות פון פארטהיע איז געווען דער קאמף ביי קארהאי אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען דער פארטהישער גענעראל סוראנס האט באזיגט די רוימישע ארמיי אונטער מארקוס ליקיניוס קראסוס. דער נצחון האט געוויזן די שטארקייט פון דער פארטהישער קאוואלערי און האט פארזיכערט פארטהיע'ס סטאטוס אלס א גרויסע וועלט-מאכט.

די פארטהישע אימפעריע האט אויך געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אינטערנאציאנאלער האנדלס-וועלט, ווייל זי האט קאנטראלירט טיילן פון די וועגן וואס האבן פארבונדן די רוימישע וועלט מיט צענטראלע אזיע און מזרח-אזיע.

די שפעטע פארטהישע תקופה און דער סוף פון דער ארסאקישער דינאסטיע

אין די שפעטערע יארהונדערטער פון דער פארטהישער אימפעריע האט די ארסאקישע הערשאפט זיך געשטעלט קעגן צוויי הויפט פראבלעמען: אינערליכע קאנקורענץ צווישן די גרויסע איידעלע משפחות און די כסדר'דיגע מלחמות קעגן רוים. כאטש פארטהיע האט געקענט האלטן איר זעלבסטשטענדיגקייט קעגן די רוימישע אימפעריע, האבן די לאנגע מיליטערישע קאנפליקטן אויסגעשוועכט אירע אינערליכע כוחות.

די פארטהישע מלוכה איז געווען ווייניגער צענטראליזירט ווי די פריערדיגע אכמענישע אימפעריע. די גרויסע פאמיליעס האבן פארמאגט אייגענע לענדער, מיליטערישע איינהייטן און פאליטישע איינפלוס. די קעניג האט געדארפט האלטן א דעליקאטן באלאנס צווישן די פארשידענע עליטן, וואס האט געמאכט די אימפעריע שטארק קעגן פונדרויסנדיגע שונאים, אבער שוואכער אין צייטן פון אינערליכע קריזיסן.

אין די דריטע יארהונדערט נאכן באשאפונג האט זיך אויפגעהויבן א נייע פרסישע מאכט אין דרום פרס. דער לאקאלער הערשער ארדשיר דער ערשטער, פון דער סאסאנישער משפחה, האט אנגעהויבן א ווידערשטאנד קעגן דער ארסאקישער הערשאפט. נאך א סעריע פון מיליטערישע נצחונות האט ער אין יאר 224 איבערגעוואונען דעם לעצטן פארטהישן קעניג ארטאבאנוס הרביעי. מיט דעם האט זיך געענדיגט די פארטהישע אימפעריע און אנגעהויבן די סאסאנישע תקופה.

סאסאנישע אימפעריע

גרינדונג דורך ארדשיר דער ערשטער

די סאסאנישע אימפעריע איז געווען די דריטע גרויסע פערסישע אימפעריע און די לעצטע גרויסע פרסישע מלוכה פאר דער איסלאמישער אייננעמונג. זי איז געגרינדעט געווארן דורך ארדשיר דער ערשטער, וועלכער האט זיך אויפגעהויבן אין פרס און האט באזיגט די פארטהישע ארסאקישע דינאסטיע.

ארדשיר האט זיך דערקלערט אלס שאהאנשאה, דאס הייסט "מלך המלכים", א טיטל וואס האט געצויגן א דירעקטע פארבינדונג צו דער פריערדיגער פערסישער קעניגליכע טראדיציע. ער האט געפרואווט צוריקצושטעלן א מער צענטראליזירטע אימפעריע, ענליך צו דער אכמענישער מאדעל, מיט א שטארקער קעניגליכער רעגירונג און א פאראייניגטע אדמיניסטראציע.

די סאסאנישע הערשער האבן געשטעלט גרויס וויכטיקייט אויף דער פארזעצונג פון פרסישער קולטור און קעניגליכע אידעאלאגיע. די אימפעריע האט זיך באזירט אויף א שטארקע צוזאמענארבעט צווישן דעם קעניגליכן הויף, די מיליטערישע עליט און די זאראטוסטרישע רעליגיעזע אינסטיטוציעס.

די פארברייטערונג אונטער שאפור דער ערשטער

נאך ארדשיר איז זיין זון שאפור דער ערשטער געווארן איינער פון די באדייטנדסטע סאסאנישע קעניגן. אונטער זיין הערשאפט צווישן יאר 241 און 272 האט די אימפעריע דערגרייכט גרויסע מיליטערישע הצלחות.

שאפור האט געפירט קאמפאניעס קעגן רוים און האט פארברייטערט די סאסאנישע השפעה איבער מעסאפאטאמיע, ארמעניע, צענטראלער אזיע און טיילן פונעם אראבישן האלב-אינזל. איינע פון זיינע בארימטע דערגרייכונגען איז געווען די באזיגונג און געפאנגעננעמונג פון דער רוימישער קייסער וואלעריאן אין יאר 260, א געשעעניש וואס איז געווארן א סימבאל פון סאסאנישער מיליטערישער שטארקייט.

רעגירונג און געזעלשאפט

די סאסאנישע אימפעריע האט געהאט א מער צענטראליזירטע רעגירונג ווי די פארטהישע מלוכה. דער קעניגליכער הויף אין קטסיפון איז געווארן דער צענטער פון פאליטישער און מיליטערישער מאכט.

די אימפעריע איז צעטיילט געווארן אין פארשידענע פראווינצן, וועלכע זענען געפירט געווארן דורך באאמטע וואס האבן פארטרעטן דעם שאהאנשאה. די סאסאנישע רעגירונג האט אויפגעשטעלט א פארגעשריטענע ביוראקראטיע און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם צו קענען האלטן קאנטראל איבער איר גרויסן טעריטאריע.

א הויפט טייל פון דער סאסאנישער אידענטיטעט איז געווען די שטיצע פאר זאראטוסטריזם אלס די הויפט רעליגיעזע טראדיציע פון דער מלוכה. די זאראטוסטרישע כהנים האבן געהאט א באדייטנדע ראלע אין דער אימפערישער סטרוקטור, און רעליגיעזע מוסדות זענען שטארק געשטיצט געווארן דורך דער רעגירונג.

קולטור, וויסנשאפט און קונסט

די סאסאנישע תקופה איז געווען א צייט פון גרויסע קולטורעלע אנטוויקלונג. די קעניגליכע הויף האט געשטיצט ארכיטעקטור, קונסט, ליטעראטור און וויסנשאפט.

סאסאנישע געביידעס, פאלאצן און שטאטישע צענטערן האבן געוויזן א נייע סטיל פון פרסישער קעניגליכע קונסט. צווישן די וויכטיגע צענטערן זענען געווען קטסיפון, פירוזאבאד און סארוועסטאן.

די סאסאנישע קולטור האט געהאט א ברייטן איינפלוס איבערן מיטל מזרח און האט שפעטער געשפילט א ראלע אין דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער קולטור, נאכדעם וואס די אראבישע קאנקוועסט האט געברענגט דעם סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט.

די שפעטע סאסאנישע תקופה

אין די שפעטע יארהונדערטער פון דער סאסאנישער אימפעריע איז די מלוכה געבליבן איינע פון די צוויי גרעסטע מאכטן פונעם מיטל מזרח, צוזאמען מיט דער רוימישער און שפעטער ביזאנטישער אימפעריע. די קאנפליקטן צווישן די צוויי מאכטן זענען געווען א צענטראלע טייל פון דער פאליטישער געשיכטע פון מערב אזיע.

די סאסאנישע קעניגן האבן זיך נאכאמאל און נאכאמאל געשטעלט קעגן רוימישע און ביזאנטישע מיליטערישע קאמפאניעס. דער לאנגיעריגער קאנפליקט האט געברענגט צו גרויסע מיליטערישע אויסגאבן און האט אין געוויסע צייטן אויסגעשוועכט די עקאנאמישע און פאליטישע פעסטקייט פון דער אימפעריע.

איינער פון די באדייטנדסטע תקופות איז געווען אונטער כוסרו דער ערשטער אנושירוואן, וועלכער האט געהערשט פון יאר 531 ביז 579. אונטער זיין הערשאפט איז דורכגעפירט געווארן א סעריע פון אדמיניסטראטיווע רעפארמען, און די אימפעריע האט דערלעבט א תקופה פון קולטורעלע און אינטעלעקטועלע אנטוויקלונג. כוסרו ווערט אין דער היסטאריע פארבונדן מיט'ן שטארקן די צענטראלע רעגירונג און מיט'ן אנטוויקלען דעם קעניגליכן סיסטעם.

אין דער צייט האבן די סאסאנישע הערשער אויך געהאט באציאונגען מיט אנדערע גרויסע ציוויליזאציעס, אריינגערעכנט אינדיע און צענטראלער אזיע. די הויף-קולטור אין קטסיפון איז געווארן א וויכטיגער צענטער פון האנדל, וויסנשאפט און קולטורעלע אויסטויש.

די לעצטע סאסאנישע יארן

אין די ערשטע יארן פונעם זיבעטן יארהונדערט האט די סאסאנישע אימפעריע ווידער אנגעהויבן גרויסע מלחמות קעגן ביזאנט. אונטער כוסרו דער צווייטער האט די אימפעריע אין א קורצע צייט איינגענומען גרויסע שטחים אין סיריע, ארץ ישראל און מצרים. די דערגרייכונגען האבן אבער פארלאנגט ריזיגע מיליטערישע און עקאנאמישע באמיאונגען.

די ביזאנטישע קייסער העראקליוס האט שפעטער צוריקגעדרוקט די סאסאנישע קראפטן און צוריקגענומען די פארלוירענע שטחים. די לאנגע מלחמות האבן שווער געשעדיגט ביידע אימפעריעס און האבן באשאפן א שוואכערע פאליטישע מצב אין דעם גאנצן ראיאן.

נאך כוסרו'ס נפילה זענען אין דער סאסאנישער מלוכה פארגעקומען שנעלע טוישונגען אויף דעם טראן. אין א קורצע צייט האבן זיך געביטן פארשידענע הערשער, און די צענטראלע מאכט איז געווארן שוואכער.

די אראבישע קאנקוועסט און דער סוף פון דער סאסאנישער אימפעריע

אין די יארן 637 ביז 651 האבן די אראבישע מוסלימישע ארמייען אנגעהויבן א סעריע פון מיליטערישע קאמפאניעס קעגן דער סאסאנישער אימפעריע. די סאסאנישע קראפטן זענען באזיגט געווארן אין וויכטיגע קאמפן, אריינגערעכנט די קאמפן ביי קדסיה און נהאוואנד.

דער לעצטער סאסאנישער שאהאנשאה, יזדגרד השלישי, האט פרובירט צו האלטן די אימפעריע קעגן די נייע קראפט, אבער ער האט נישט געקענט צוריקשטעלן די פארלוירענע טעריטאריעס. אין יאר 651 איז די סאסאנישע אימפעריע צוזאמגעפאלן, און מיט דעם האט זיך געענדיגט די לעצטע גרויסע פערסישע אימפעריע פון דער אור-אלטער תקופה.

כאטש די סאסאנישע מלוכה האט זיך געענדיגט, איז איר קולטורישער און אדמיניסטראטיווער איינפלוס ווייטער פארבליבן. פילע יסודות פון דער סאסאנישער רעגירונג, קונסט און קעניגליכע קולטור זענען אריינגעגאנגען אין די שפעטערע איסלאמישע הערשאפטס-סיסטעמען אין פרס און אין אנדערע טיילן פונעם מיטל מזרח.

רעגירונג און אדמיניסטראציע

די פערסישע אימפעריעס האבן אנטוויקלט פארשידענע מאדעלן פון הערשאפט, אבער אלע האבן געוויזן א שטארקע צוזאמענשטעל פון צענטראלע קעניגליכע מאכט און לאקאלע אדמיניסטראציע.

די אכמענישע אימפעריע האט אויפגעשטעלט איינע פון די ערשטע גרויסע פראווינציעלע סיסטעמען אין דער וועלט. די סאטראפיעס האבן ערלויבט דעם קעניג צו קאנטראלירן א ריזיגע שטח דורך באאמטע וואס האבן געהאט קלארע אחריות איבער שטייערן, זיכערהייט און לאקאלע רעגירונג.

די קעניגליכע וועגן און די אימפערישע שליחים האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין האלטן פארבינדונג צווישן די ווייטע טיילן פון דער אימפעריע. די סיסטעמען וואס זענען אנטוויקלט געווארן אונטער די אכמענישע הערשער האבן שפעטער געדינט אלס א מוסטער פאר אנדערע אימפעריעס אין דעם ראיאן.

די פארטהישע הערשאפט האט געהאט א מער פעדעראלע כאראקטער, מיט גרויסע מאכט פאר די איידעלע פאמיליעס. די סאסאנישע אימפעריע האט ווידער געברענגט א שטארקער צענטראליזירטע סיסטעם, מיט א גרויסע ראלע פאר'ן קעניגליכן הויף און די רעליגיעזע אינסטיטוציעס.

מיליטערישע סטרוקטור

די פערסישע אימפעריעס האבן זיך פארלאזט אויף פארשידענע מיליטערישע מעטאדן לויט דער תקופה.

די אכמענישע מיליטער האט באשטאנען פון איינהייטן פון פילע פעלקער אונטער דער קעניגליכער הערשאפט. צוליב דער גרויסער פארשידנארטיגקייט פון דער אימפעריע האבן געדינט זעלנער פון פארשידענע געגנטן, מיט זייערע אייגענע מיליטערישע מסורות.

די פארטהישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר אירע פערד-רייטער, בעיקר די שווער באוואפנטע קאוואלערי און די בארימטע שיסער וואס האבן געקענט קעמפן בשעת'ן צוריקציען מיט פערד.

די סאסאנישע ארמיי האט געהאט א מער ארגאניזירטע סטרוקטור, מיט קעניגליכע מיליטערישע איינהייטן און א שטארקע קאוואלעריע. די מיליטערישע מאכט איז געווען איינע פון די הויפט יסודות וואס האבן ערמעגליכט פאר דער סאסאנישער אימפעריע צו האלטן איר שטעלע קעגן ביזאנט און אנדערע שונאים.

עקאנאמיע און האנדל

די עקאנאמיע פון די פערסישע אימפעריעס איז געווען געבויט אויף א צוזאמענשטעל פון לאנדווירטשאפט, שטייערן, האנדל און קאנטראל איבער וויכטיגע האנדלס-וועגן. צוליב דער ריזיגער געאגראפישער פארנעם האבן די פערסישע הערשער געדארפט שאפן סיסטעמען וואס האבן געקענט פארבינדן ווייטע געגנטן און פארזיכערן א שטענדיגע פלוס פון סחורות און שטייער איינקונפטן.

אין דער אכמענישער תקופה האט די רעגירונג איינגעפירט א פאראייניגטע סיסטעם פון וואג און מאס, און שפעטער אויך א קעניגליכע מטבע-סיסטעם. די באנוץ פון סטאנדארדיזירטע מטבעות האט פארגרינגערט האנדל צווישן פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע און האט געהאלפן פארשטארקן די עקאנאמישע פארבינדונגען צווישן די פראווינצן.

די פערסישע אימפעריעס האבן קאנטראלירט טיילן פון די וויכטיגע וועגן צווישן מזרח און מערב. סחורות פון צענטראלער אזיע, אינדיע, מעסאפאטאמיע און די מיטלענדישע געגנטן זענען דורכגעפירט געווארן דורך די פערסישע טעריטאריעס. דער שטח אונטער פערסישער הערשאפט האט דערמיט געדינט אלס א בריק צווישן פארשידענע גרויסע קולטורן.

די פארטהישע אימפעריע האט געהאט א ספעציעלע באדייט פאר די אינטערנאציאנאלע האנדלס-וועגן, ווייל זי האט געהאלטן קאנטראל איבער טיילן פון די וועגנעצן וואס האבן פארבונדן די רוימישע וועלט מיט מזרח-אזיע. די לאגע פון פארטהיע צווישן די גרויסע ציוויליזאציעס האט געברענגט גרויסע עקאנאמישע בענעפיטן פאר דער מלוכה.

די סאסאנישע אימפעריע האט ווייטער אנטוויקלט האנדל מיט אירע שכנים. קטסיפון, דער הויפטשטאט פון דער סאסאנישער מלוכה, איז געווארן א וויכטיגער צענטער פון רעגירונג, האנדל און קולטור.

קולטור און אידענטיטעט

די פערסישע אימפעריעס האבן געשאפן א ברייטע קולטורעלע טראדיציע וואס האט פאראייניגט פארשידענע פעלקער אונטער דער השפעה פון פרסישע מלוכה-אידעען. די קולטור האט אריינגענומען שפראך, קונסט, ארכיטעקטור, אדמיניסטראציע און רעליגיעזע פארמען.

די אכמענישע הערשער האבן געוויזן א שטארקע נטיה צו לאזן פארשידענע פעלקער האלטן זייערע לאקאלע מנהגים און רעליגיעזע טראדיציעס. דער צוגאנג האט געהאלפן די אימפעריע האלטן קאנטראל איבער א ריזיגן שטח מיט פילע פארשידענע באפעלקערונגען.

די קעניגליכע אויפשריפטן פון די אכמענישע קעניגן זענען געווען געשריבן אין פארשידענע שפראכן, צווישן זיי אלט-פערסיש, עלאמיש און באבילאניש. דאס ווייזט אויף די מולטי-קולטורעלע נאטור פון דער אימפעריע.

אין דער סאסאנישער תקופה איז די פרסישע קולטורעלע אידענטיטעט געווארן נאכמער אונטערגעשטראכן. די קעניגליכע הויף האט געשטיצט די פערסישע שפראך אין אירע מיטל-פערסישע פארמען און האט געהאלפן אפהיטן די טראדיציעס וואס זענען שפעטער געווארן א טייל פון דער ברייטער פערסישער קולטור.

רעליגיע און רוחניות

די רעליגיעזע לעבן פון די פערסישע אימפעריעס האט זיך געטוישט במשך פון די פארשידענע תקופות. אין די פריע תקופות האבן אין די פרסישע געגנטן עקזיסטירט פארשידענע לאקאלע גלויבנס-פארמען. שפעטער האט די זאראטוסטרישע טראדיציע באקומען א הויפט ראלע, בעיקר אונטער די סאסאנישע הערשער.

די סאסאנישע אימפעריע האט געגעבן שטארקע שטיצע פאר די זאראטוסטרישע מוסדות. די כהנים און רעליגיעזע פירער האבן געהאט א באדייטנדע פלאץ אין דער געזעלשאפט און אין דער אדמיניסטראציע.

אין די אכמענישע תקופה איז דער צוגאנג צו רעליגיע געווען מער באזירט אויף א פארוואלטונג פון פארשידענע לאקאלע טראדיציעס. די פערסישע הערשער האבן אין פילע פעלדער ערלויבט פאר אונטערווארפענע פעלקער צו האלטן זייערע אייגענע רעליגיעזע מוסדות.

די אידן אונטער דער פערסישער הערשאפט

די פערסישע אימפעריע האט געהאט א באזונדערע באדייט אין דער אידישער געשיכטע, בעיקר אין דער תקופה פון דער אכמענישער אימפעריע. נאכ'ן אייננעמען בבל אין יאר 539 פאר זייער ציילונג איז כורש דער צווייטער געווארן דער הערשער איבער די אידישע געפאנגענע וואס זענען פארשפרייט געווארן אין בבל.

לויט דער מסורה און די דערציילונגען אין ספרי הקודש האט כורש דערלויבט פאר די אידן צו צוריקגיין קיין ארץ ישראל און ווידער אויפבויען דעם בית המקדש אין ירושלים. דער דערלויבעניש ווערט דערמאנט אין ספר עזרא, וואו ווערט פארציילט איבער כורש'ס גזירה צו ערלויבן די אידישע באפעלקערונג זיך צו צוריקקערן און אויפבויען דעם בית המקדש.

די פערסישע הערשאפט איז דעריבער א וויכטיגע תקופה אין דער אידישער געשיכטע פון תקופת בית שני. אין די יארן פון פערסישער הערשאפט האבן געלעבט די נביאים און מנהיגים פון די תקופה, צווישן זיי עזרא הסופר און נחמיה, וועלכע האבן געשפילט א הויפט ראלע אין דער ווידערשטעלונג פון די אידישע קהילה אין ארץ ישראל.

די אידישע קהילות אונטער פערסישער הערשאפט האבן געלעבט אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע, בעיקר אין בבל, וואו א גרויסע אידישע באפעלקערונג האט ווייטער עקזיסטירט אויך נאך דער אויפקום פון דער פערסישער הערשאפט.

די פערסישע אימפעריע און איר באדייט אין דער וועלט געשיכטע

די פערסישע אימפעריעס האבן געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון מלוכישע סיסטעמען אין דער אלטער וועלט. דער אכמענישער מאדעל פון הערשאפט, וואס האט פאראייניגט א ריזיגע שטח אונטער איין קעניגליכע אדמיניסטראציע, איז געווארן איינע פון די ערשטע ביישפילן פון א גרויסע מולטי-נאציאנאלע אימפעריע.

די אכמענישע הערשער האבן אויפגעשטעלט א סיסטעם וואס האט פארבונדן צענטראלע מאכט מיט לאקאלע זעלבסטשטענדיגע טראדיציעס. דאס האט ערמעגליכט פאר די אימפעריע צו האלטן קאנטראל איבער פעלקער מיט פארשידענע שפראכן, קולטורן און רעליגיעס. די באנוץ פון סאטראפיעס, קעניגליכע וועגן און א פארגעשריטענע קאמיוניקאציע סיסטעם האט געשאפן א מוסטער וואס שפעטערע אימפעריעס האבן נאכגעמאכט.

דער פערסישער צוגאנג צו לאקאלע קולטורן איז אויך געווען א באדייטנדע טייל פון דער אימפערישער סטרוקטור. אין פילע געגנטן האבן די פערסישע הערשער נישט אויסגעמעקט די לאקאלע אינסטיטוציעס, נאר האבן זיי אריינגענומען אין דער ברייטער אימפערישער סיסטעם.

השפעה אויף שפעטערע אימפעריעס

די השפעה פון דער פערסישער אימפעריע האט זיך ווייטער אנגעזען נאך דעם פאל פון די אכמענישע און סאסאנישע מלוכות. אלכסנדר מוקדון און זיינע נאכפאלגער האבן איבערגענומען פילע יסודות פון דער פערסישער אדמיניסטראציע, אריינגערעכנט די באנוץ פון לאקאלע רעגירונגס-סטרוקטורן.

די סעלעוקידישע הערשער האבן געהאלטן א גרויסן טייל פון די פריערדיגע פערסישע אדמיניסטראטיווע סיסטעמען, כאטש זיי האבן אריינגעברענגט גריכישע קולטורעלע עלעמענטן.

די סאסאנישע רעגירונגס-מאדעל האט שפעטער געהאט א שטארקן איינפלוס אויף די ערשטע איסלאמישע הערשאפטן. די נייע הערשער אין פרס האבן איבערגענומען אסאך פון די ביוראקראטישע מעטאדן, קעניגליכע מוסדות און קולטורעלע פארמען פון דער סאסאנישער תקופה.

קעניגליכע אידעאלאגיע און דער טיטל מלך המלכים

א הויפט עלעמענט אין דער פערסישער אימפערישער טראדיציע איז געווען דער געדאנק פון דער קעניג אלס דער העכסטער הערשער איבער א צוזאמענגעשטעל פון פארשידענע פעלקער.

די אכמענישע קעניגן האבן גענוצט דעם געדאנק אז דער קעניג האט באקומען זיין מאכט צו פירן איבער א גרויסע וועלט-מלוכה. דער טיטל פון מלך המלכים איז שפעטער ווייטער גענוצט געווארן דורך די פארטהישע און סאסאנישע הערשער.

די סאסאנישע קעניגן האבן באזונדערס אונטערגעשטראכן די פארבינדונג צווישן קעניגליכע מאכט, פרסישע אידענטיטעט און רעליגיעזע סדר. דער שאהאנשאה איז געווארן דער סימבאל פון דער פאראייניגונג צווישן די פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

ארכיטעקטור און קונסט

די פערסישע אימפעריעס האבן איבערגעלאזט א רייכן ארכיטעקטורישן ירושה. די אכמענישע געביידעס אין פאסארגאדא און פערסעפאליס האבן ארויסגעוויזן די מאכט און רייכטום פון דער קעניגליכע הערשאפט.

די פאלאצן פון פערסעפאליס האבן אריינגענומען עלעמענטן פון פארשידענע קולטורן וואס האבן עקזיסטירט אונטער דער פערסישער הערשאפט. די שטיינערנע רעליעפן שילדערן פארשטייער פון פארשידענע פעלקער וואס ברענגען מתנות צום קעניג, און ווייזן די ברייטקייט פון דער אימפעריע.

די סאסאנישע קונסט איז באקאנט פאר אירע קעניגליכע רעליעפן, פאלאצן און שטאטישע פראיעקטן. די סאסאנישע ארכיטעקטור האט געשאפן א סטיל וואס האט שפעטער באאיינפלוסט די קונסט פון דער איסלאמישער תקופה.

שפראכן און שרייבן

אין דער פערסישער אימפעריע זענען גענוצט געווארן פארשידענע שפראכן לויט דער צייט און געגנט. אין דער אכמענישער תקופה איז אלט-פערסיש געווען די שפראך פון קעניגליכע אויפשריפטן, בשעת ארמיש האט געדינט אלס א וויכטיגע אדמיניסטראטיווע שפראך איבער גרויסע טיילן פון דער אימפעריע.

די סאסאנישע תקופה איז פארבונדן מיט דער אנטוויקלונג פון מיטל-פערסיש, וואס איז געשריבן געווארן מיט אייגענע שריפט-פארמען און איז גענוצט געווארן אין רעגירונג, רעליגיע און קולטור.

די שפראך און קולטורעלע טראדיציעס פון די פערסישע אימפעריעס האבן איבערגעלעבט דעם פאל פון די אור-אלטע מלוכות און זענען געווארן א יסוד פאר די שפעטערע פערסישע קולטור.

היסטארישע אפשאצונג

אין דער היסטארישער פארשונג ווערט די פערסישע אימפעריע באטראכט אלס איינע פון די וויכטיגסטע אימפעריעס פון דער אלטער וועלט. איר באדייט ליגט נישט בלויז אין איר מיליטערישער פארנעם, נאר אויך אין אירע נייע מעטאדן פון רעגירונג, קולטורעלע פאליטיק און די מעגליכקייט צו האלטן צוזאמען א ריזיגע און פארשידנארטיגע באפעלקערונג.

די אכמענישע, פארטהישע און סאסאנישע אימפעריעס האבן יעדע אויפגעבויט אן אייגענעם מאדעל פון פרסישער הערשאפט. די אכמענישע האבן באשאפן דעם ערשטן גרויסן פערסישן אימפערישן סיסטעם; די פארטהישע האבן אפגעהיטן פרסישע זעלבסטשטענדיגקייט קעגן העלעניסטישע און רוימישע מאכטן; און די סאסאנישע האבן ווידער אויפגעשטעלט א שטארק צענטראליזירטע איראנישע מלוכה.

דער נאמען פערסישע אימפעריע רעפרעזענטירט דעריבער א לאנגע היסטארישע טראדיציע פון פארשידענע מלוכות, וואס זענען פארבונדן דורך געמיינזאמע קולטורעלע און פאליטישע יסודות.

כראָנאלאגיע פון די הויפט פערסישע אימפעריעס

די היסטאריע פון דער פערסישער אימפעריע באשטייט פון דריי הויפט תקופות, וועלכע ווערן אין דער היסטארישער פארשונג באטראכט אלס די גרעסטע פערסישע וועלט-מלוכות: די אכמענישע אימפעריע, די פארטהישע אימפעריע און די סאסאנישע אימפעריע.

אכמענישע אימפעריע

• 559 פאר זייער ציילונג: כורש דער צווייטער המלך קומט ארויף אין פערסיס און הייבט אן צו פאראייניגן די פערסישע קרעפטן.
• ארום 550 פאר זייער ציילונג: כורש באזיגט די מעדערישע אימפעריע און מאכט פערס צו א הויפט מאכט אין מערב אזיע.
• 546 פאר זייער ציילונג: לודיא ווערט איינגענומען, און מערב אנאטאליע קומט אונטער פערסישער הערשאפט.
• 539 פאר זייער ציילונג: בבל פאלט אונטער כורש'ס מיליטער, און די פערסישע הערשאפט פארברייטערט זיך איבער מעסאפאטאמיע און די ארומיגע געגנטן.
• 525 פאר זייער ציילונג: קאמביסעס דער צווייטער אייננעמט מצרים און ברענגט צפון אפריקע אונטער פערסישע הערשאפט.
• 522 פאר זייער ציילונג: נאך א ירושה-קריזיס קומט דריוש דער ערשטער ארויף אויפ'ן טראן.
• 522–521 פאר זייער ציילונג: דריוש אונטערדרוקט אויפשטאנדן און פארשטארקט די קעניגליכע מאכט.
• שפעטערע יארן פון דריוש'ס הערשאפט: די אימפעריע ווערט ארגאניזירט אין סאטראפיעס און באקומט א פארגעשריטענע אדמיניסטראטיווע סיסטעם.
• 499 פאר זייער ציילונג: דער יאנישער אויפשטאנד הייבט אן א נייע תקופה פון קאנפליקט מיט גריכישע שטעט.
• 490 פאר זייער ציילונג: די פערסישע קאמפיין קעגן גריכנלאנד ענדיגט זיך מיט א פארלוסט ביי מאראטאן.
• 486 פאר זייער ציילונג: דריוש דער ערשטער שטארבט און אחשורוש דער ערשטער ווערט קעניג.
• 480–479 פאר זייער ציילונג: די גרויסע פערסישע קאמפיין קעגן גריכנלאנד קומט פאר, מיט די קאמפן ביי תרמופילאי, סאלאמיס, פלאטאיא און מיקאלע.
• 465 פאר זייער ציילונג: אחשורוש ווערט אומגעברענגט און די אימפעריע גייט אריין אין א צייט פון שוואכערע קעניגליכע הערשאפט.
• 404–330 פאר זייער ציילונג: די שפעטערע אכמענישע תקופה ווערט באצייכנט דורך אויפשטאנדן, אינערליכע שוואכקייטן און קאנקורענץ צווישן די סאטראפן.
• 334–330 פאר זייער ציילונג: אלכסנדר מוקדון פירט א קאמפיין קעגן פערסיע און ענדיגט די אכמענישע דינאסטיע.

פארטהישע אימפעריע

• 247 פאר זייער ציילונג: ארסאקעס דער ערשטער שטעלט אויף די ארסאקישע הערשאפט אין פארטהיע.
• ערשטע יארהונדערט פאר זייער ציילונג: פארטהיע פארוואנדלט זיך פון א רעגיאנאלע מלוכה אין א גרויסע אימפעריע איבער פרס און מעסאפאטאמיע.
• 53 פאר זייער ציילונג: דער קאמף ביי קארהאי ווערט א גרויסער פארטהישער נצחון קעגן רוים.
• ערשטע יארהונדערטער נאכ'ן באשאפן: פארטהיע האלט איר מאכט דורך קאוואלעריע, איידעלע משפחות און קאנטראל איבער האנדלס-וועגן.
• 224: ארדשיר דער ערשטער באזיגט די פארטהישע קעניג און הייבט אן די סאסאנישע תקופה.

סאסאנישע אימפעריע

• 208–224: ארדשיר דער ערשטער שטייגט ארויף און גרייט צו די איבערנעמען פון דער פארטהישער מלוכה.
• 224: ארדשיר ווערט שאהאנשאה און גרינדט די סאסאנישע אימפעריע.
• 241–272: שאפור דער ערשטער פארברייטערט די אימפעריע און פארשטארקט איר מיליטערישע מאכט.
• דריטע ביז זיבעטע יארהונדערטער: די סאסאנישע אימפעריע אנטוויקלט א שטארקע רעגירונג, קונסט און רעליגיעזע אינסטיטוציעס.
• 531–579: כוסרו דער ערשטער אנושירוואן פירט אדמיניסטראטיווע רעפארמען און שטארקט די אימפעריע.
• שפעטע זעקסטע און פריע זיבעטע יארהונדערט: די מלחמות מיט ביזאנט שוואכן ביידע גרויסע מאכטן.
• 637–651: די אראבישע קאנקוועסט ברענגט צום סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט.

די פערסישע אימפעריע אין דער היינטיגער היסטארישער פארשטענדעניש

אין דער היינטיגער היסטארישער פארשונג ווערט די פערסישע אימפעריע באטראכט אלס א צוזאמענשטעל פון פארשידענע פרסישע מלוכות וואס האבן יעדער געהאט זייער אייגענע סטרוקטור און תקופה. דער נאמען דינט אלס א וועג צו באשרייבן א ברייטער טראדיציע פון פרסישער אימפערישער הערשאפט, נישט אלס א נאמען פאר איין אומגעבראכענע מלוכה.

די אכמענישע אימפעריע ווערט באטראכט אלס דער ערשטער גרויסער אויסדרוק פון פערסישער אימפעריאליזם און האט געשאפן מוסטערן פון אדמיניסטראציע וואס זענען נאכגעמאכט געווארן דורך שפעטערע הערשער.

די פארטהישע אימפעריע האט פארזיכערט אז פרסישע מאכט זאל פארבלייבן א צענטראלע פאקטאר אין דער וועלט פון רוים און העלעניסטישע מלוכות.

די סאסאנישע אימפעריע האט ווידער אויפגעבויט א שטארקע פרסישע מלוכה און האט פארזעצט די טראדיציע ביז איר פאל אין דער זיבעטער יארהונדערט.

די ירושה פון די פערסישע אימפעריעס איז ווייטער אנגעזען אין דער קולטור, שפראך, קונסט און פאליטישע טראדיציעס פון פרס און פון גרויסע טיילן פונעם מיטל מזרח.

מקורות און היסטארישע באטראכטונגען

די היסטארישע ידיעות איבער די פערסישע אימפעריעס קומען פון א צוזאמענשטעל פון פארשידענע מקורות. צווישן די וויכטיגסטע מקורות זענען די קעניגליכע אויפשריפטן פון די פערסישע הערשער, ארכעאלאגישע געפינסן, שריפטן פון גריכישע היסטאריקער און דאקומענטן פון די פארשידענע פעלקער וואס זענען געווען אונטער פערסישער הערשאפט.

די אכמענישע מלכים האבן איבערגעלאזט גרויסע שטיינערנע אויפשריפטן, צווישן זיי די בארימטע אויפשריפטן פון דריוש דער ערשטער אין ביסוטון. די דאקומענטן שילדערן די קעניגליכע פארשטענדעניש פון דער אימפעריע, די באזיגונג פון אויפשטאנדן און די אידעאלאגיע פון דער קעניגליכער הערשאפט.

גריכישע שרייבער, צווישן זיי העראדאטוס און אנדערע היסטאריקער פון דער אלטער וועלט, האבן געשריבן ברייט איבער די פערסישע אימפעריע, בעיקר אין פארבינדונג מיט די גריכיש-פערסישע מלחמות. אבער זייערע שילדערונגען ווערן באטראכט מיט פארזיכטיגקייט, ווייל זיי זענען געשריבן געווארן פון א גריכישער פערספעקטיוו און קענען ארייננעמען פאליטישע און קולטורעלע באיאונגען.

דערפאר נוצן היינטיגע היסטאריקער א צוזאמענשטעל פון פערסישע, בבלישע, מצרישע און גריכישע מקורות צו באקומען א מער באלאנסירטע פארשטענדעניש פון דער אימפעריע.

וויכטיגע שטעט און קעניגליכע צענטערן

פאסארגאדא

פאסארגאדא איז געווען איינע פון די ערשטע קעניגליכע הויפטצענטערן פון דער אכמענישער אימפעריע. זי איז געווען פארבונדן מיט כורש דער צווייטער און האט געדינט אלס א סימבאל פון דער נייעם פערסישער קעניגליכע מאכט.

אין פאסארגאדא זענען געפונען געווארן קעניגליכע געביידעס און דער קבר וואס ווערט פארבונדן מיט כורש דער צווייטער. דער שטאטישער צענטער ווייזט אויף די פריע אנטוויקלונג פון דער אכמענישער ארכיטעקטור.

פערסעפאליס

פערסעפאליס איז געווארן איינער פון די מערסט באקאנטע סימבאלן פון דער אכמענישער אימפעריע. זי איז געבויט געווארן אונטער דריוש דער ערשטער און זיינע נאכפאלגער אלס א צערעמאניעלער קעניגליכער צענטער.

די פאלאצן און רעליעפן פון פערסעפאליס האבן געשילדערט פארשטייער פון פארשידענע פעלקער וואס זענען געווען טייל פון דער אימפעריע. די בילדער ווייזן די ברייטקייט פון דער מלוכה און די פארבינדונג צווישן די קעניגליכע צענטער און די אונטערווארפענע פראווינצן.

קטסיפון

קטסיפון איז געווען דער הויפטשטאט פון דער פארטהישער און סאסאנישער אימפעריע אין מעסאפאטאמיע. איר לאגע נעבן דעם טיגריס האט געמאכט די שטאט צו א וויכטיגן צענטער פון פאליטיק, האנדל און מיליטער.

אונטער די סאסאנישע הערשער איז קטסיפון געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט אינעם מיטל מזרח און דער צענטער פון דער קעניגליכער אדמיניסטראציע.

פירוזאבאד און סארוועסטאן

אין דרום פרס זענען אויפגעשטעלט געווארן וויכטיגע סאסאנישע צענטערן ווי פירוזאבאד און סארוועסטאן. די געביידעס אין די געגנטן ווייזן אויף דער אנטוויקלונג פון סאסאנישער ארכיטעקטור און קעניגליכע קונסט.

די פערסישע אימפעריעס און די קולטורעלע פארבינדונגען צווישן מזרח און מערב

די פערסישע אימפעריעס האבן געדינט אלס א פארבינדונג צווישן פארשידענע טיילן פון דער וועלט. צוליב זייער געאגראפישער לאגע האבן זיי פארבונדן מעסאפאטאמיע, דער מיטלענדישער ראיאן, צענטראלער אזיע און אינדיע.

די קעניגליכע וועגן, האנדלס-רוטעס און מיליטערישע פארבינדונגען האבן ערמעגליכט א ברייטן אויסטויש פון אידייען, טעכנאלאגיע און קולטורעלע פארמען.

אין דער אכמענישער תקופה זענען פארשידענע קונסט-סטילן צוזאמענגעקומען אין די קעניגליכע געביידעס. אין דער סאסאנישער תקופה איז די פערסישע קולטור ווייטער געווארן א וויכטיגער טייל פון דער שפעט-אור-אלטער וועלט.

ירושה אין שפעטערע פערסישע מלוכות

נאך דער פאל פון דער סאסאנישער אימפעריע האט זיך די פערסישע קולטור נישט פארשווינדן. שפעטערע פרסישע מלוכות האבן זיך געזען אלס ממשיכים פון דער אלטער קעניגליכע טראדיציע.

די געדאנקען פון דער פערסישער קעניגליכע הערשאפט, די ראלע פון דעם קעניגליכן הויף און די וויכטיגקייט פון פערסישער שפראך און קולטור זענען ווייטער אנטוויקלט געווארן אין שפעטערע דורות.

די פערסישע אימפעריעס האבן דערמיט איבערגעלאזט א לאנג-דויערנדע ירושה וואס האט באאיינפלוסט די פאליטישע און קולטורעלע אנטוויקלונג פון דעם גאנצן מיטל מזרח.

באדייט פון דער פערסישער אימפעריע אין דער אידישער און אלגעמיינער געשיכטע

די פערסישע אימפעריע פארנעמט א באזונדערע פלאץ אין דער אלגעמיינער וועלט געשיכטע און אין דער אידישער געשיכטע. איר אויפקום האט פארענדערט די פאליטישע מאפע פונעם אור-אלטן מזרח, און איר הערשאפט האט געברענגט א נייע תקופה אין וועלכער גרויסע ציוויליזאציעס זענען געווארן פארבונדן אונטער איין אימפערישער סיסטעם.

אין דער אידישער געשיכטע איז די אכמענישע תקופה באזונדערס באדייטנד, ווייל זי איז פארבונדן מיט די צייט פון גלות בבל און דער צוריקקער פון א טייל אידן קיין ארץ ישראל. נאכדעם וואס כורש דער צווייטער האט איינגענומען בבל אין יאר 539 פאר זייער ציילונג, האט די אידישע באפעלקערונג אין בבל אריינגעטרעטן אונטער א נייע הערשאפט.

לויט די ספרי הקודש האט כורש דערלויבט פאר די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים און אויפצובויען דעם בית המקדש. דער דערלויבעניש איז באשריבן אין ספר עזרא און איז געווארן א הויפט טייל פון דער באשרייבונג פון דער צייט פון שיבת ציון.

די פערסישע הערשאפט האט געגעבן דעם אידישן פאלק די מעגליכקייט צו ווידער אויפשטעלן א צענטראלע קהילה אין ארץ ישראל. אין דער תקופה האבן געדינט די אנשי כנסת דער גרויסערה און די מנהיגים פון דער פרי בית שני תקופה, וואס האבן געהאט א הויפט ראלע אין דער פארזעצונג פון אידישער תורה-לעבן.

כורש דער צווייטער און זיין פלאץ אין דער היסטאריע

כורש דער צווייטער איז געווארן איינע פון די מערסט באקאנטע פיגורן פון דער אלטער וועלט. זיין הערשאפט איז געווען באזירט אויף מיליטערישע פארברייטערונג צוזאמען מיט א פאליטיק פון ארייננעמען די לאקאלע באפעלקערונגען אין דער אימפערישער סיסטעם.

אנשטאט צו צעשטערן אלע לאקאלע אינסטיטוציעס פון די פעלקער וואס ער האט איינגענומען, האט כורש אין פילע פעלדער געלאזט די לאקאלע עליטן און רעליגיעזע גרופעס ווייטער אנגיין מיט זייערע טראדיציעס.

דער צוגאנג האט געהאלפן פאר דער אכמענישער אימפעריע צו האלטן א שטארקע הערשאפט איבער א ריזיגע געגנט מיט פילע פארשידענע פעלקער.

די פערסישע אימפעריע און אנדערע אור-אלטע אימפעריעס

די פערסישע אימפעריע האט עקזיסטירט אין א צייט ווען אנדערע גרויסע מאכטן האבן געהערשט אין פארשידענע טיילן פון דער וועלט. זי האט זיך געשטעלט קעגן גריכישע שטעט, סעלעוקידישע הערשער און שפעטער די רוימישע אימפעריע.

די אכמענישע אימפעריע איז געווען גרעסער ווי רוב פריערדיגע מלוכות פון דער אלטער וועלט. אירע רעגירונגס-מעטאדן האבן געוויזן אז עס איז מעגליך צו פירן א ריזיגע שטח אן צו פארזוכן צו אויסמעקן אלע לאקאלע קולטורן.

די פארטהישע און סאסאנישע אימפעריעס האבן פארזעצט די ראלע פון פרס אלס א הויפט כוח צווישן מזרח און מערב. במשך פון הונדערטער יארן איז דער קאנפליקט צווישן פערסיע און רוים געווען איינער פון די וויכטיגסטע אינטערנאציאנאלע באציאונגען אין דער וועלט.

היסטארישע אפשאצונג און מחלוקתן

אין דער היסטארישער פארשונג זענען דא פארשידענע וועגן צו באשרייבן די פערסישע אימפעריע. טייל היסטאריקער באטראכטן בעיקר די אכמענישע אימפעריע ווען זיי נוצן דעם נאמען "פערסישע אימפעריע", בשעת אנדערע נוצן דעם טערמין פאר די גאנצע קייט פון פרסישע אימפעריעס.

עס איז אויך דא מחלוקת איבער געוויסע פרטים פון דער פרי אכמענישער היסטאריע. די פארבינדונג צווישן אכאמאניש, טעיספעס און די שפעטערע אכמענישע קעניגן איז נישט אין אלע נקודות קלאר באוואוסט. אויך די געשיכטע פון בארדיא אין יאר 522 פאר זייער ציילונג איז באזירט אויף קעניגליכע אויפשריפטן און שפעטערע מקורות וואס ווערן אנדערש אפגעשאצט דורך היסטאריקער.

אויך די שילדערונגען פון די גריכישע שרייבער איבער די פערסישע קעניגן און די גריכיש-פערסישע מלחמות ווערן באטראכט מיט א קריטישן בליק, ווייל זיי קומען פון א באזונדערע קולטורעלע און פאליטישע פערספעקטיוו.

דעריבער ווערט היינט אנגענומען אז א באלאנסירטע פארשטענדעניש פון דער פערסישער אימפעריע דארף ארייננעמען פערסישע, בבלישע, מצרישע און גריכישע מקורות.

מסקנא

די פערסישע אימפעריע רעפרעזענטירט איינע פון די לענגסטע און באדייטנדסטע אימפערישע טראדיציעס אין דער אלטער וועלט. פון די אכמענישע כיבושים אונטער כורש דער צווייטער ביז די סאסאנישע פאל אין יאר 651, האבן די פערסישע מלוכות געשפילט א הויפט ראלע אין דער פאליטישער, קולטורעלער און עקאנאמישער אנטוויקלונג פונעם מיטל מזרח.

די אכמענישע אימפעריע האט באשאפן א נייע מאדעל פון גרויס-פארנעמיגע הערשאפט; די פארטהישע אימפעריע האט אפגעהיטן פרסישע זעלבסטשטענדיגקייט קעגן גרויסע פונדרויסנדיגע מאכטן; און די סאסאנישע אימפעריע האט פארזעצט די פרסישע קעניגליכע טראדיציע ביז דער קומענדיגער תקופה.

די ירושה פון די פערסישע אימפעריעס איז ווייטער אנגעזען אין דער קולטור, שפראך, קונסט און פאליטישע טראדיציעס פון פרס און פון די ברייטערע געגנטן וואס זענען אמאל געווען אונטער זייער הערשאפט.

שאך אבאס דער ערשטער, דער מערסט מאכטפולער מלך פון פערסיע אין דער סאפֿאווידן תקופה

• 
  גרייס פון דער ערשטער פערסישער אימפעריע, די אכעמענידן אימפעריע
• 
  גרייס פון דער סאסאנישע אימפעריע אין 621
• 
  מאקסימום גרייס פון דער סאפֿאווידן אימפעריע אונטער שאך אבאס דער ערשטע
• 
  גרייס פון דער אפֿשארידן אימפעריע אונטער נאדער שאך