מאנטעסקיע

פֿון װיקיפּעדיע

דער באַראָן מאָנטעסקיע, ("Baron de Montesquieu", און אין העברעאישּ "הברון מונטסקייה"), אַ פֿראַנצויזישער פֿילאָסאָף. געבוירן אין 1689, געשטאָרבן אין 1755.

ער איז באַרימט מיט זיין פאָרמולירונג פֿון דער טעאָריע אז די מלוכישע שררה מוז צעטיילט ווערן אויף דריי אָפגעזונדערטע (אומאָפהענגיקע) אינסטאַנצן: געזעץ-געבונג, מישפט פירונג און רעגירונג. דער-דאָזיקער פרינציפ איז אנגענומען געוואָרן אַלס זעלבסטפאַרשטענדלעכע חכמה אין דער מאָדערנער אויפפאַסונג פון געזעלשאפטלעך פאָליטישער אויספורעמונג פון מלוכהשאַפט, און איז פאַרווירקלעכט געוואָרן אין אַ סך דעמאָקראַטישע, מערסטנס מערבדיקע, מלוכות אין דער וועלט.

זיַין סאמע וויכטיגע יצירה איז דאס בוך "l' esprit of the lois" - (פֿאָם גייזט דער געזעטע, די נשמה אויף די טיפֿפונקטע), אין 1748 - אַ פראָדוקט פןן צוואנציק יאר ארבעט.

ער האָט דערקלערט דעם אונטערשיד צווישן דריַי-ערליי פארמען פון מלוכות:

• מאָנאַרכיע - וען דער הערשער אום צו עמפפֿאנגען די מלוכה אין ירושה, ערבשאפט.

• דיקטאטור - וען הערשער אליַין, מיט קיַין בעגרענצונג פֿאָם טיפֿפונקט, אונד האָט די החלטות (ענטשיַידונג) אליַין צו מאכען.

• רעפובליק - וען די לויטע ענטשידען וער אים קופף דעס מדינה זיין וירד, אונד פירט.

ער זאָגט דאס דער בעסטען מלוכה איז די רעפובליק. אָבער אום צו זיכערן די פריַי פֿאָם מענטשען, דער שטאט מוז צוישען דען דריַי אויטאָריטען צו טרענען, אונד אויף דיזע ויַיזע צו זיכערן, דאס עס גליַיכגעוויכט אונד ברוכע צוישען אינען גיבט.

די אַדמיניסטראטיווע קרעפטע וארען רעגירונגס מאכט אבטייל:דאס לעגיסלאטיב (העברעאישּ: "רשות מחוקקקת"), די עקסעקוטיב (העברעאישּ: "רשות מבצעת"), אונד דער געריכטזוף (העברעאישּ: "רשות שופטת"). דיזע קרעפטע זאָלטען אויף אונטער דען דריַי קלאסען געטיַילט וערדען, די ער געזען האָט, אלס בעזיצע, דאמיט יעדעס איַינע קראפט אובער די אנדערען האָטע.