פאסטמארק
.jpg)
פּאָסטמאַרק (אויף ענגליש: Postmark; אויף דײַטש: Poststempel; אויף העברית: חותמת דואר) איז אַ פּאָסטאַמט-צייכן וואָס ווערט אַרויפגעשטעמפּלט אויף אַ בריוו, פעקל אָדער אַנדערן פאסטשטיק, כדי אָנצוּווײזן וואוּ און ווען דאָס שטיק איז אָנגענומען אין דעם פּאָסט סיסטעם.
הײַנטיקע פּאָסטמאַרקן ווײזן
- דעם אָרט (שטאָט אָדער פּאָסטאַמט) וואוּ דאָס שטיק איז פֿאַראַרבעט געוואָרן,
- דעם דאַטוםפֿון פֿאַראַרבעטונג, און לפּעמים אויך
- אַ סלאגאן אָדער פּובליציטעט-אָנזאָג. זיי זענען הײַנט וויכטיק ניט נאָר פֿאַר פילאטעליסטן (מאַרקנזאַמלער), נאָר אויך פאַר אנדערע צוועקן — למשל, צו באווײזן אז אַ שטײער דעקלאראציע אָדער וואלבריוו איז בעת אָפּגעשיקט געוואָרן.
טערמינאָלאָגיע
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]מומחם פון פאסטגעשיכטע מאַכן אַ חילוק צווישן צוויי באַגריפן:
- פּאָסטמאַרק (postmark) — דאָס שטעמפּל וואָס ווײַזט דעם אָרט און דאַטום פֿון דעם שיקן. א פּאָסטמאַרק קאָן ליגן אַוועק פֿון דער מארק אַליין.
- קאַנסעלאַציע מבטל (cancellation) — דאָס שטעמפּל וואָס איז מבטל די פּאסטמארק, אַזוי אַז מען עס נישט נאכאמל נוצן. עס ווערט דירעקט אויפגעשטעמפּלט אויף דער מאַרק.
ווען ביידע שטעמפּלן זענען אין אייינעם — הייסט עס אַ דופּלעקס-שטעמפּל (duplex cancel).[1]
אין דער פּראַקטישן וועלט ווערן בעיידע ווערטער אויסגעטוישט אייינס מיטן צווייטן, ווײַל הײַנטיקע מאַשינען שטעמפּלן לרוב בעיידע אין איין מאָל.[2]
היסטאָריע
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]פאר פּאָסטמאַרק צײטן
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]שוין אין אַלטע צײטן האָבן מענטשן געשיקט בריוון דורכן רוימישן cursus publicus אַ שליחים אָנשטאַלט וואָס האָט באַדינט דעם קייזערלעכן הויף. אָבער ביז 17טן יאָרהונדערט האָט קיין אַמטלעכן שטעמפּל ניט עקזיסטירט אויף בריוון.
דער בישאָפּ-שטעמפּל — ערשטן פּאָסטמאַרק אויף דער וועלט (1661)
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]דאָס ערשטע מאָל אין דער וועלט איז אַ פּאָסטמאַרק גענוצט געוואָרן אין לאָנדאָן, אין 19טן אַפּריל 1661, דורכן ענגלישן הענרי בישאָפּ (Henry Bishop, 1605–1691), וואָס איז דעמאָלט געווען פּאָסטמײסטער גענעראַל פון ענגלאַנד געוואָרן נאָך דעם קרוינאנג פֿון קיניג קאַרל II.[3]
דער בישאפ שטעמפל (Bishop Mark) איז אָפּגעמאַכט גאָרן ווי אַ קליין צירקל (13 מ"מ), אויפֿגעטיילט אויף צוויי טיילן: אין **אויבערן** טייל שטייט דער חודש (אין צוויי אותיות), און אין אונטערשטןן דער טאָג. דאָ איז נאָך קיין יאָר ניט אָנגעשריבן געוואָרן.[4]
לויטן היסטאריקער'ס פארשונג האָט בישאָפּ אַרויסגעגעבן דעם שטעמפּל ווײל ער איז באַשולדיקט געוואָרן אַז פּאָסטבלייט פֿאַרהאַלטן בריוון. בישאָפּ האָט אַליין געזאגט: "אַ שטעמפּל איז געמאכט געוואָרן, וואָס ווערט אַרויפגעשטעמפלט אויף יעדן בריוו, כדי צוווײזן דעם טאָג פון חודש ווען יעדן בריוו קומט אין דעם אָפיס ארײן..."[5]
דאָס בישאָפּ מוסטער האָט זיך אויסגעשפּרייט שפּעטער אויך קיין דובלין, עדינבורג, ניו-יאָרק, באָסטאָן, פילאדעלפיע, קוועבעק און נאווע סקאשע — ד.ה. אין אַלע בריטישע קאלאניעס פֿון יענע צײַטן.[4]
דאָס 18טע — 19טע יאָרהונדערט
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]מיט דעם וואקס פון פּאָסט שיקעריי האָבן פּאָסטמאַרקן זיך אָנגעהויבן אָנוואַקסן. אין 1840 האָט דער ענגלישן בילדנגסמאַן ראָולאַנד היל (Sir Rowland Hill) אַרויסגעפֿירט דעם פּעני בלעק— ד.ה. דעם ערשטן קלעבעדיגע פאסטמארקע אויף דער וועלט — מיט אַ פֿאַרבינדלעכן פֿאָרצאָלונג-סיסטעם.[6]
מיטן אַרייַנקומען פֿון גומע-מאַרקן איז עס וויכטיק געוואָרן צו "קאַנסעלירן" זיי — ד.ה. מבטל זיין זיי, אַזוי אַז מע קאָן זיי ניט ווידער נוצן. ביז 1870 יאָרן האָבן פּאָסט באַאמטע אַלץ געטון מיט דער האַנט אָדער מיט קליינע קאָרק-שטעמפּלעך (לרוב פון קארק אויסגעשניצט) מאַרקן אַרויפֿגעשטעמפּלט.[2]
אין די 1870ער האָבן פּאָסטוועזן אָנגעהויבן אַרייַנפֿירן אויטאָמאַטישע קאַנסעל-אַפּאַראַטן וואָס אויטאָמאַטיש האָבן בריוון אָנגעשטעמפּלט.[2] דאָ האָבן אויך סלאָגאַן-שטעמפּלן אָנגעהויבן אויפֿקומען, מיט קורצע אָנזאָגן אין דעם קאַנסעל.
20סטן יאָרהונדערט ביז הײַנט
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]מיט אַרייַנקומען פֿון דיגיטאל טעכנאלאגיע האָבן הײַנטיקע פּאָסטמאַרקן זיך אָנגעהויבן שפּרייַצן(*inkjet spray*) — דאָס הייסט, אַן אינטינט-שפּריץ-מאַשין שפּרייַצט אויטאָמאַטיש דעם שטעמפּל. דיגיטאַלע פּאָסטמאַרקן זענען אויך שוין אין נוצן בײַ עטלעכע לענדער.[2]
אין 2004 האָט USPS (דאָס אַמעריקאַנישע פּאָסטוועזן) אָנגעקינדיקט ספּעציעלע דיגיטאַלע פֿאַרב-שטעמפּלן פֿאַר first day covers (ערשט-טאָגס-קאָוורס).[7]
טיפּן פֿון פּאָסטמאַרקן
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]- האַנט-שטעמפּל (Handstamp) אַ פּאָסטבעאַמטער שטעמפּלט מיט דער האַנט אויפֿן שאַלטער
- מאַשין-שטעמפּל (Machine cancel) | אויטאָמאַטישע מאַשין, זינט 1870ער
- שפּריץ-שטעמפּל (Inkjet spray) | הײַנטיקע מעטאָד, שפּרייַצט אינטינט
- דיגיטאַלן שטעמפּל (Digital postmark) | נײַע מעטאָד, אויף ספּעציעלע בריוון
נאָך דעם אויסזען:
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]- דופּלעקס-שטעמפּל (Duplex) — צוויי טיילן: דאַטום-אָרט + קאַנסעל-שטריכן, למשל אַ קרײַז אָדער שטריכן
- מאַלטעזישן קרייץ (Maltese Cross) — דאָס ערשטע ברייטן-גענוצטן קאַנסעל-שטעמפּל נאָך 1840, אין גרויסבריטאַניע[8]
- פֿאַנסי-קאַנסעל (Fancy cancel) — ספּעציעלע, אָפֿט קינסטלערישע פֿאָרמען, למשל פֿיש, הענט, בלומען — אויסגעשניצט פֿון קאָרק דורך קרעאַטיווע פּאָסטמײַסטערס אין 19טן יאָרהונדערט[9]
- סלאָגאַן-שטעמפּל (Slogan cancel) — אַ קורצן טעקסט מיט אַ בוטשאַפֿט (פֿון פּאַטריאָטיש ביז קאָמערציעל)
- שיפּ-שטעמפּל (Ship cancel /paquebot) — אויף בריוון וואָס זענען אָפּגעגאַנגען פֿון אַ שיף
- צוּג-שטעמפּל (Railway post office cancel) — אויף בריוון פֿאַראַרבעט אין אַ צוגוואַגאָן
- ערשט-טאָגס-שטעמפּל (First Day Cover / FDC) — ספּעציעלע שטעמפּלן ווען אַ נײַע מאַרקע ווערט ארויסגעגעבן
ווי אַזוי עס אַרבעט
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]אין אַמעריקע (USPS)
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]לויטן אַמעריקאַנישן פּאָסטאמט (USPS) ווערן פירעקעדיגע בריוון אויטאָמאַטיש פֿאַראַרבעט אין ראגיאָנאַלע צענטערן (Regional Processing & Distribution Centers, RPDCs). דאָרטן שטעמלן מאַשינען דעם פּאָסטמאַרק אויפֿן בריוו, לרוב מיט שוואַרצן אינטינט.[10]
וויכטיק צו וויסן: דאָס USPS האט פארעפענטליכט אין 2025 / ינוואַר 2026** אַ נײַע סדר (Final Rule), לויט וואָס דער פּאָסטמאַרק-דאַטום מוז נישט** שטימן מיטן טאָג ווען דאָס בריוול-שטיק אין פּאָסט אָפּגעגעבן גאָרן. דאָס איז ווײַל בריוון קאָנען יאָרלאַנג ווישן ביז זיי קומען אין אַ RPDC אָן, ספּעציעל בײַ לענדלעכע שטחים.[11]
ווען מע וויל זיכער זיין אַז דאָס שטעמפּל-דאַטום שטימט מיטן טאָג פֿון אָפּגאַנג, מוז מען גיין צו אַ לאקאלער פּאָסטאַמט לאָקאַציע און בעטן אַ מענשליכע לאָקאַלן שטעמפּל. דאָס איז אימזיסט לויט USPS.[12]
געזעצליך
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום האָט גאָר אַ גרויסע געזעצליכע (legal) באַדײַט
שטײַער-דעקלאַראַציעס
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן געזעץ 26 U.S.C. Section 7502 שטײַערן וואָס ווערט אָפּגעשיקט נאָך דעם לעצטן טאָג (15 אַפּריל) ווערט נאָך אַלץ באַטראַכט אלס צייטליך אויב דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום איז צייטליך.[13]
וואַלן-בריוון
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]אין 14 אַמעריקאַנישע שטאַטן אַרייַנגערעכנט נעוואַדאַ — קענען שטים-בריוון (mail-in ballots) אָנגענומען ווערן נאָכן וואַל-טאָג, ווי לאַנג ווי זיי טראָגן אַ פּאָסטמאַרק פֿון נישט שפּעטער ווי וואַל-טאָג.[14]
געריכט-סיסטעם
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]U.S. Supreme Court Rule 29.2 דערלויבט אויך אַז עטלעכע געריכט דאָקומענטן זענען צייטליך געשיקט, אויב זיי זענען דורכן USPS אָפּגעשיקט מיטן ריכטיקן פּאָסטמאַרק-דאַטום.[13]
גלאָבאַל
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]פֿאַרשידענע לענדער האָבן פֿאַרשידענע רעגולאַציעס לגבי פּאָסטמאַרקן. ב"ד:
כינע פּאָסט— ווענדט צוויי פֿאַרשידענע שטעמפּלן: שוואַרצן בײַם אַפנעמען (posting postmark) מיטן אָנגעבן פֿון דעם אָנשיקן-אָפֿיס, און רויטע בײַם אָפּליפֿערן (delivery postmark) אויפֿן פֿאַרקערטן זײַט פֿון קאנווערט.[7]
סינגאַפּור פּאָסט פארקויפט אַ פּאָסטמאַרק-אַדווערטײַזינג סערוויס — ד.ה. אַ בעל-מלאכה קאָן צאלן כּדי זײַן רעקלאַמע זאָל דאָ דערשײַנען.[7]
קעפל טעקסט
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]זאַמלען פּאָסטמאַרקן — מארקאפיליע
די וויסנשאַפֿטלעכע אָדער האָביסטישע שטודיע פֿון פּאָסטמאַרקן הייסט מאַרקאָפֿיליע (marcophily), פֿון לאַטייניש marca (מאַרק, ציכן).[15]
מאַרקאָפֿיליסטן זאַמלען:
- פֿענסי-קאַנסעלן — ספּעציעל אויסגעשניצטע שטעמפּלן פֿון 19טן יאָרהונדערט, אַזוי ווי דאָס
- וואָטעבירי (Waterbury) פֿיש-שטעמפּל אויסגעשניצט פֿון קאָרק דורך פּאָסטמײַסטער
- דזשאָן וו. היל אין קאנעטיקעט — עס איז הײַנט זייער ווערטפֿול[9]
- ערשט-טאָג שטעמפּלן (*First Day Covers*) — ווען אַ נײַע מאַרקע קומט ארויס
- שיף שטעמפּלן אַ בריוו וואָס איז אין זיין וועג אויף אַ שיף אָדער דאמפשיף אויסגעפֿירט גאָרן
- צוגשטעמפּלן (Travelling Post Office) — אָפּגעשטעמפּלט אין אַ פּאָסטוואַגאָן אויפֿן אייזנבאַן
- בישאָפּ-שטעמפּלן — הינטע 17טן-יאָרהונדערטיקע שטעמפּלן, זייער זעלטן און טײַאָר
דעם וועלטס גרעסטן פּאָסטמאַרק-זאַמלונג האַלט דאָס פּאָסט מאַרק קאַלעקטאָרס קלוב(Post Mark Collectors Club), צוזאַמענגעגרינדעט אין 1946 אין אַמעריקע, מיטן עוואַן קאַלישׁ — אַ פּריוואַטן זאַמלער — האָט ביז הײנט איבער 12,000 פּאָסטאַמטן.[16]
אַ שטאַרקן פּאָסטמאַרק קאָן אויפֿהייבן דעם ווערט פֿון אַ מאַרקע בייסנדיק. צום ביישפּיל, אין 2019 איז אַ ווויקטאָריאַנישן קאָוור פֿאַרקויפֿט געוואָרן בײַ אַ ליצעטאציע פֿאַר **£8,000**, ווײַל דאָ האָט אַ זון-דאַטעמשטעמפּל — אַ זייער זעלטענער — דעם ווערט גאָר אויפֿגעהויבן.[7]
פּאָסטמאַרקן אין אידישן לעבן
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]היסטאָרישע פּאָסטמאַרקן פֿון אידישע שטעדטלעך
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]פֿאַר דעם חורבן האָבן הונדערטער אידישע שטעדטלעך אין מזרח-אייראָפּע — אין פּוילן, רוסלאַנד, ליטע, גאַליציע — קליינע פּאָסטאַמטן געהאַט, מיט זייערע אייגענע פּאָסטמאַרקן. הײַנט זענען דאָזיקע שטעמפּלן אַ וויכטיקן היסטאָרישן ראַיה פֿון פלעצער וואָס זענען לאַנג פֿאַרלאָרן.
אידישע בריוון פֿון גאַליציע אָדער ליטע מיט פּאָסטמאַרקן פֿון סוף 19tn אָדער אָנהייב 20סטן יאָרהונדערט זענען הײַנט גאָר ווערטפֿול בײַ פּאָסטאַל-היסטאָריקערס פֿון אידישן לעבן.
פּאָסטמאַרקן אויף ספֿרים-שיקן
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]הלכה-ספרים און תשובות האָבן אָפֿטמאָל איבער גרויסע ווייטקייטן געשיקט גטוואָרן, מיט פּאָסטמאַרקן פֿון ירושלים, וויען, [[לאדזש]], וואַרשע, אָדער ניו-יאָרק — וואָס קאָן אנווייזן ווען דאָס ספֿר איז געוואָרן געשיקט. פארשער פֿון רבנישע ליטעראטור נוצן אָפֿטמאָל די דאָזיקע שטעמפּלן צו קאָנפֿירמירן די ביאָגראַפֿישע דאַטן פֿון רבנים.
ענין פֿון פּאָסטמאַרק לכתחילה בשבת
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]אויב אַ אידישע פאבריק, ישיבה, אָדער מוסד שיקט אפ בריוו אין אַ זמן נאָענט צו שבת, קאָן אויסקומען אַז דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום ווערט שבת (ווײַל די מאַשין שטעמפּלט שפּעט). *פוסקים האָבן דיסקוטירט אין וועלכן מאָס עס גיט אַ מראית עין-פּראָבלעם אויב מע שיקט אָפּ אַ בריוו ערב שבת, וואָס ווערט דאן שבת אָפּגעשטעמפּלט. זע שמירת שבת כהלכתה, קאַפּיטל 28, אויב דאָס שטיק ווערט שוין פֿאַרן שבת בפֿועל אָנגענומען בײַם פּאָסטאמט.
זע אויך
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]פיליאטעליע — מאַרקן קאלעקטאר
מארקאפיליע — די שטודיע פֿון פּאָסטמאַרקן
USPS — אַמעריקאַנישן פּאָסטוועזן פעני בלעק — ערשטן פּאָסטמאַרקע אויף דער וועלט
ראולאנד היל — פאטער פין די מאדערנע פּאָסט סיסטעם
הענרי בישאפ — אויסטראכטער פון ערשטן פּאסטמארק
מקורות
[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]- ↑ National Postal Museum, Smithsonian Institution. "Marking Devices." https://postalmuseum.si.edu/exhibition/about-postal-operations-mail-processing/marking-devices
- 1 2 3 4 Linn's Stamp News. "Collecting basics: a short history of postmarks and cancels." May 1, 2021. https://www.linns.com/insights/collecting-basics--a-short-history-of-postmarks-and-cancels.html
- ↑ Henry Bishop (postmaster general) — Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Bishop_(postmaster_general)
- 1 2 Stanley Gibbons. "Sample the GSM Archive: The History of Bishop Postmarks." https://www.stanleygibbons.com/collecting-stamps/dispatches/sample-gsm-archive-history-bishop-postmarks
- ↑ London Remembers. "First postmarks in the world." https://www.londonremembers.com/subjects/first-postmarks-in-the-world
- ↑ Postage stamp — Wikipedia. "On 1 May 1840, Sir Rowland Hill invented the Penny Black." https://en.wikipedia.org/wiki/Postage_stamp
- 1 2 3 4 Postmark — Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Postmark
- ↑ Global Philatelic. "Marcophily — The Study of Postmarks." http://globalphilatelic.blogspot.com/2012/05/marcophily-study-of-postmarks-part-1.html
- 1 2 Linn's Stamp News. "Is it a postmark or a cancellation? It's collectible either way." June 1, 2015. https://www.linns.com/news/postal-updates-page/is-it-a-postmark-or-a-cancellation--its-collectible-either-way.html
- ↑ Federal Register. "Postmarks and Postal Possession." August 12, 2025. https://www.federalregister.gov/documents/2025/08/12/2025-15266/postmarks-and-postal-possession
- ↑ USPS Final Rule on Postmarks and Postal Possession, December 24, 2025.
- ↑ FOX 13 News. "USPS changes postmark rules: What it means for your bills, ballots and taxes." January 1, 2026. https://www.fox13now.com/news/local-news/usps-changes-postmark-rules-what-it-means-for-your-bills-ballots-and-taxes
- 1 2 Brookings Institution. "When a postmark no longer tracks mailing." March 2026. https://www.brookings.edu/articles/when-a-postmark-no-longer-tracks-mailing/
- ↑ CNN Politics. "Ballots, tax returns and other important mail may not get postmarked the day you turn it in." December 31, 2025. https://www.cnn.com/2025/12/31/politics/usps-postmark-rule-change-mail-in-ballots
- ↑ Encyclopædia Britannica. "Philately." https://www.britannica.com/topic/philately
- ↑ Save the Post Office. "Say goodbye to the same-day postmark." August 18, 2025. https://www.savethepostoffice.com/say-goodbye-to-the-same-day-postmark/