נינוה

הקדמה

נינוה (ענגליש Nineveh) איז געווען אן איינע פון די גרעסטע און מערסט באדייטנדע שטעט פון דער אוראלטער נאנטער מזרח. זי איז געווען די הויפטשטאט פון דער ניי אשורישער אימפעריע און האט אין אירע לעצטע יארן געדינט אלס דער קעניגליכער צענטער פון דער אשורישער מלוכה. די שטאט איז געווען אויפ'ן מזרח ברעג פונעם חידקל טייך, קעגן איבער דער היינטיגער שטאט מאסול אין צפון איראק. דער ארכעאלאגישער פלאץ פון נינוה נעמט אריין בעיקר די צוויי גרויסע בערגלען תל קויונדזשיק (Tell Kuyunjik) און תל נבי יונס (Tell Nebi Yunus), צוזאמען מיט די רעשטלעך פון די שטאטס מויערן און אנדערע געביידעס.

נינוה האט געהאט א לאנגע באזעצונגס היסטאריע וואס גייט צוריק ביז דער נייער שטיין תקופה, ארום 6000 פאר זייער ציילונג. זי איז נישט ערשט געווארן וויכטיג ווען זי איז געווארן אן אימפערישע הויפטשטאט, נאר איז שוין טויזנטער יארן פריער געווען א וויכטיגער צענטער פון באזעצונג, האנדל און קולטור. אין דער תקופה פון דער אקאדישער מלוכה האט זי שוין געהאט א באדייט אלס א צענטער פון עבודה זרה, בפרט מיט'ן טעמפל פון אישתר וואס איז געשטאנען אויפ'ן בערגל קויונדזשיק.

איר גרעסטער בליה האט נינוה דערגרייכט אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג, ווען דער קעניג סנחריב האט איר פארוואנדלט אין די הויפטשטאט פון אשור. אונטער זיין הערשאפט איז די שטאט אויסגעברייטערט געווארן אויף א ריזיגן פארנעם, מיט גרויסע פאלאצן, טעמפלען, שטאטמויערן, טויערן, קאנאלן און וואסער סיסטעמען. די אנטוויקלונג פון נינוה אונטער סנחריב ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע שטאטישע פראיעקטן פון דער אוראלטער וועלט.

אין יאר 612 פאר זייער ציילונג איז נינוה איינגענומען געווארן דורך א בונד פון די מדי און בבלישע כוחות נאך א לאנגער באלאגערונג. דער פאל פון נינוה האט געברענגט דעם ענדע פון דער ניי אשורישער אימפעריע און איז געווארן א סימבאל פון דער אונטערגאנג פון דער גרויסער אשורישער מאכט.

נינוה פארנעמט אויך א וויכטיגע פלאץ אין תנך און אין די אידישע טראדיציע. אין ספר יונה ווערט זי דערמאנט אלס א גרויסע שטאט וואס האט תשובה געטון נאך דער נבואה פון יונה הנביא און דערפאר געראטעוועט געווארן פון חורבן. זי ווערט אויך דערמאנט אין ספר טוביה. צוליב דעם האט נינוה באקומען א באזונדערע באדייט אין אידישער, קריסטליכער און איסלאמישער קולטור.

נאמען און עטימאלאגיע

דער נאמען נינוה איז באקאנט פון פארשידענע אלטע קוועלער אין פארשידענע שפראכן. אין העברעאיש ווערט זי געשריבן נינוה, און אין אלט גריכיש איז דער נאמען איבערגעגעבן געווארן אלס נינוע. אין אקאדיש, די שפראך וואס איז גענוצט געווארן אין אשור און בבל, ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער געטליכער פיגור אישתר (Ishtar) , די הויפט געטין פון ליבע, פרוכטבארקייט און קריג אין דער מעסאפאטאמישער רעליגיע.

לויט ארכעאלאגישע און שפראך פארשונגען איז דער נאמען נינוה שוין גענוצט געווארן אין די פריע תקופות פון דער שטאט'ס געשיכטע. דאס ווייזט אז די שטאט האט געהאט א באזונדערע אידענטיטעט שוין לאנג פאר זי איז געווארן די הויפטשטאט פון דער אשורישער אימפעריע.

אין אלטע אשורישע דאקומענטן ווערט נינוה דערמאנט אלס אן עלטערער שטאטישער און רעליגיעזער צענטער. איר נאמען איז פארבונדן מיט'ן טעמפל פון אישתר וואס איז געשטאנען אויפ'ן בערגל קויונדזשיק, און וואס האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער רעליגיעזער לעבן פון דער שטאט. דער טעמפל איז אין פארשידענע תקופות פארבעסערט און באנייט געווארן דורך די אשורישע הערשער.

געאגראפיע

נינוה איז געווען ליגן אין צפון מעסאפאטאמיע, אויפ'ן מזרח ברעג פונעם טיגריס טייך, אין דער געגנט וואס היינט געהערט צום צפון טייל פון איראק. די שטאט איז געשטאנען קעגן איבער דער היינטיגער שטאט מאסול, וואס איז מיט די צייט געווארן דער הויפט שטאטישער צענטער פון דער געגנט.

די געאגראפישע לאגע פון נינוה האט געשאפן די יסוד פאר איר אנטוויקלונג. זי איז געווען געשטעלט אויפ'ן דורכגאנג פון וויכטיגע וועגען וואס האבן פארבונדן צפון מיט דרום און מזרח מיט מערב. דער נאנטקייט צום חידקל טייך האט צוגעשטעלט וואסער פאר טרינקען, לאנדווירטשאפט און טראנספארט, בשעת די נאנטע קאווסער (Khosr) טייך סיסטעם האט צוגעשטעלט נאך א וויכטיגע מקור פאר וואסער פארזארגונג.

די נאטירליכע באדינגונגען ארום נינוה האבן ערלויבט די אנטוויקלונג פון לאנדווירטשאפט, בהמות פאשע און האנדל. די גוטע לאגע צווישן פארשידענע געגנטן פון דער נאנטער מזרח האט געמאכט די שטאט פון א לאקאלן צענטער צו א וויכטיגער שטאטישער און פאליטישער קראפט.

אין דער צייט פון סנחריב איז די שטאט באדייטנד פארגרעסערט געווארן. די שטאטישע שטח האט דערגרייכט בערך 750 העקטאר, און זי איז ארומגענומען געווארן מיט א גרויסער פעסטונג מויער פון בערך 12 קילאמעטער לענג. די מויערן און טויערן האבן געדינט סיי פאר פארטיידיגונג און סיי אלס א סימבאל פון דער קעניגליכער מאכט פון אשור.

פריע היסטאריע

די באזעצונג פון נינוה גייט צוריק צו די נייער שטיין תקופה. ארכעאלאגישע געפינסן ווייזן אז אין דער געגנט איז שוין געווען א ישוב ארום 6000 פאר זייער ציילונג, אין דער צייט וואס ווערט פארבונדן מיט דער חסונה קולטור (Hassuna culture) אין צפון מעסאפאטאמיע. דאס מאכט נינוה איינע פון די עלטסטע באקאנטע שטאטישע באזעצונגען אין דער געגנט.

אין דער תקופה פון דער אורוק קולטור (Uruk culture) , אין דעם פערטן טויזנט יאר פאר זייער ציילונג, איז נינוה שוין געווען א צענטער מיט סימנים פון ארגאניזירטער אדמיניסטראציע. געפינסן פון דער צייט ווייזן אז די שטאט האט געהאט א ראלע אין דער אנטוויקלונג פון פריע שטאטישע סיסטעמען אין צפון מעסאפאטאמיע.

די פריע געשיכטע פון נינוה ווייזט אז איר וויכטיגקייט איז נישט געקומען בלויז צוליב איר שפעטערע ראלע אלס אשורישע הויפטשטאט. זי איז שוין לאנג פריער געווען א פלאץ מיט רעליגיעזע, עקאנאמישע און אדמיניסטראטיווע פונקציעס.

אין דער אקאדישער תקופה האט נינוה באקומען א גרעסערע רעליגיעזע באדייט. די שטאט איז געווארן שטארק פארבונדן מיט דער עבודה זרה אישתר, און דער טעמפל פון אישתר אויף קויונדזשיק איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע הייליגע פלעצער אין צפון מעסאפאטאמיע.

אין דער אכצנטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט דער אשורישער קעניג שמשי אדד דער ערשטער (Shamshi-Adad I) באנייט דעם טעמפל פון אישתר, וואס ווייזט אויף די וויכטיגע פלאץ וואס נינוה האט געהאט אין דער אשורישער קולטור און מלוכה.

מיטל אשור תקופה

אין דער מיטל אשורישער תקופה האט נינוה ווייטער פארגעזעצט צו אנטוויקלען זיך אלס א וויכטיגער צענטער פון דער אשורישער מלוכה. אין יענע יארן איז די שטאט געווארן א קעניגליכע וואוינונג און אן אדמיניסטראטיווער צענטער פון דער מדינה, נאך פאר זי איז געווארן די אפיציעלע הויפטשטאט פון דער אימפעריע.

די קעניגן פון מיטל אשור האבן געזען אין נינוה נישט בלויז א שטאט מיט א רעליגיעזער באדייט, נאר אויך א פלאץ מיט א סטראַטעגישע וויכטיקייט. איר לאגע נעבן דעם טיגריס טייך און די הויפט וועגען פון מעסאפאטאמיע האט ערלויבט די אשורישע הערשער צו קאנטראלירן האנדל, פארקער און די אדמיניסטראציע פון די ארומיגע געגנטן.

דער טעמפל פון אישתר אויף קויונדזשיק איז געבליבן דער צענטער פון דער שטאט'ס רעליגיעזער לעבן. די המשך פון דער עבודת אישתר און די באנייען פון די הייליגע געביידעס האבן באוויזן די פארבינדונג צווישן דער קעניגליכער מאכט און די רעליגיעזע אינסטיטוציעס פון נינוה.

די אנטוויקלונג אין דער מיטל אשורישער תקופה האט געלייגט דעם יסוד פאר די שפעטערע פארוואנדלונג פון נינוה אין אן אימפערישע הויפטשטאט. די שטאט האט שוין פארמאגט די נויטיגע אינסטיטוציעס, קעניגליכע רעזידענצן און רעליגיעזע צענטערן וואס האבן שפעטער ערמעגליכט איר שנעלע אויסברייטונג אונטער די ניי אשורישע קעניגן.

סנחריב און די פארוואנדלונג אין קאפיטאל

די גרעסטע טויש אין דער געשיכטע פון נינוה איז פארגעקומען אונטער דער קעניג סנחריב, וואס האט געהערשט אין אשור אין די יארן 704 ביז 681 פאר זייער ציילונג. נאך זיין אויפשטייג צום טראן האט ער באשלאסן צו פארוואנדלען נינוה אין דער הויפטשטאט פון דער אשורישער אימפעריע און זי אויסבויען אלס א שטאט וואס זאל פארטרעטן די גרויסקייט פון דער אימפעריע.

סנחריב האט דורכגעפירט א ברייטע שטאטישע בוי פראגראם וואס האט פארענדערט די אויסזען פון נינוה. ער האט פארגרעסערט די שטאט ביז בערך 750 העקטאר, געבויט מאסיווע שטאטמויערן, אויסגעברייטערט די קעניגליכע פאלאצן, אויפגעשטעלט נייע טעמפלען און פארבעסערט די וואסער פארזארגונג דורך קאנאלן און אנדערע אינזשענירונג ארבעט.

די שטאטמויער פון נינוה איז געווען בערך 12 קילאמעטער לאנג און האט אריינגענומען א רייע גרויסע טויערן. צווישן די באקאנטע טויערן זענען געווען די אשור טויער, אדד טויער, נרגל טויער, סין טויער און שמש טויער. די טויערן האבן געדינט אלס אריינגאנגען אין דער שטאט און האבן אויך געהאט א סימבאלישע באדייט אלס צייכן פון דער שטארקייט און סדר פון דער קעניגליכער הויפטשטאט.

א באזונדערע אויפמערקזאמקייט האט סנחריב געגעבן צו וואסער פארזארגונג. ער האט אויפגעבויט א ברייטע סיסטעם פון קאנאלן וואס האבן געפירט וואסער פון די ארומיגע געגנטן צו די שטאט. די ארבעט האט ערמעגליכט די אויסברייטונג פון לאנדווירטשאפט ארום נינוה און האט פארזארגט די וואקסנדע באפעלקערונג פון דער ריזיגער שטאט.

סנחריב האט אויך אויפגעשטעלט דעם גרויסן קעניגליכן פאלאץ, באקאנט אלס דער פאלאץ אן א גלייכן (אין ענגליש: Palace Without a Rival אשוריש: Egalzagdinutukua). די ווענט פון דעם פאלאץ זענען געווען באדעקט מיט אויסגעקריצטע שטיינערנע בילדער וואס האבן געשילדערט די קעניגליכע מלחמות, צערעמאניעס און דער מאכט פון דער אשורישער מלוכה.

די פארוואנדלונג פון נינוה אונטער סנחריב ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע שטאטישע אנטוויקלונגען פון דער אוראלטער וועלט. די שטאט איז געווארן א צענטער פון רעגירונג, קונסט, קולטור און מיליטערישער ארגאניזאציע, און האט אנגעהויבן צו דינען אלס דער הויפט סימבאל פון דער אשורישער אימפעריע.

נינוה אין איר שפיץ

אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט נינוה דערגרייכט איר העכסטן שטאפל פון פאליטישער, מיליטערישער און קולטורעלער באדייט. אונטער סנחריב און זיינע נאכפאלגער, בפרט אונטער אסרחדון (Esarhaddon) און אשורבניפאל (Ashurbanipal), איז די שטאט געווארן דער צענטער פון דער ניי אשורישער אימפעריע, וואס האט אין יענער תקופה געהערשט איבער גרויסע טיילן פון דער נאנטער מזרח.

די שטאט האט פארמאגט א ריזיגע שטאטישע סטרוקטור מיט פאלאצן, טעמפלען, אדמיניסטראטיווע געביידעס, וואוינונג געגנטן און גרויסע עפנטליכע פראיעקטן. די אויסברייטונג פון נינוה איז דורכגעפירט געווארן לויט א פלאנירטן שטאטישן סדר, וואס האט אריינגענומען ברייטע גאסן, שטארקע פעסטונגען און א סיסטעם פון טויערן וואס האבן צוגעשטעלט אריינגאנג צו די פארשידענע טיילן פון דער שטאט.

דער קעניגליכער צענטער פון נינוה האט געדינט אלס דער פלאץ פון וואו די אשורישע הערשער האבן געפירט די אימפעריע. פון דארט זענען ארויסגעגאנגען סאלדאטן פאר מיליטערישע קאמפן, אדמיניסטראטיווע באשלוסן און דיפלאמאטישע פארבינדונגען מיט אנדערע לענדער.

איינס פון די מערסט באוואוסטע טיילן פון דער שטאט איז געווען דער פאלאץ פון סנחריב אויף קויונדזשיק. אין דעם פאלאץ זענען געפונען געווארן הונדערטער שטיינערנע רעליעפן וואס ווייזן די אשורישע מיליטערישע קאמפאניעס און קעניגליכע צערעמאניעס. די רעליעפן זענען היינט צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר'ן פארשטיין די קונסט און היסטאריע פון דער ניי אשורישער תקופה.

אויך דער קעניג אשורבניפאל האט געגעבן א גרויסן שטיפ פאר דער קולטורעלער אנטוויקלונג פון נינוה. אונטער זיין הערשאפט איז אויפגעשטעלט געווארן די באוואוסטע ביבליאטעק פון אשורבניפאל, וואס האט אריינגענומען צענדליגער טויזנטער ליים טאבלעטן מיט טעקסטן אין דער אקאדישער שפראך. די זאמלונג האט אריינגענומען ליטעראטור, היסטארישע דאקומענטן, געזעצן, רעליגיעזע טעקסטן און וויסנשאפטליכע שריפטן.

די עקאנאמישע לעבן פון נינוה איז געווען געבויט אויף לאנדווירטשאפט, האנדל און די צוזאמענברענגונג פון פארשידענע פעלקער פון דער אימפעריע. צוליב איר ראלע אלס הויפטשטאט איז געקומען קיין נינוה א גרויסע צאל סופרים, קינסטלער, בעלי מלאכה, סוחרים און רעגירונג באאמטע.

די שטאט איז אויך געווארן א סימבאל פון דער אשורישער קעניגליכקייט. די גרויסע געביידעס, די ריזיגע מויערן און די אויסגעארבעטע קונסטווערק האבן געדינט צו ווייזן די שטארקייט און הערשאפט פון די אשורישע קעניגן איבער זייער ברייטן מלוכה שטח.

חרבן פון נינוה

דער אונטערגאנג פון נינוה איז געקומען אין דער צייט ווען די אשורישע אימפעריע האט אנגעהויבן צו פארלירן איר מאכט. אין די לעצטע יארן פונעם זיבעטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג האבן די מעדישע און בבלישע כוחות זיך פאראייניגט קעגן אשור און אנגעהויבן א קאמפיין צו צעשטערן די אשורישע הערשאפט.

אין יאר 612 פאר זייער ציילונג איז נינוה באלאגערט און איינגענומען געווארן דורך א בונד פון מדי און בבל. נאך א שווערער באלאגערונג איז די שטאט געפאלן, און די קעניגליכע צענטערן, בפרט די פאלאצן, זענען שווער געשעדיגט געווארן און טיילווייז פארברענט.

דער פאל פון נינוה האט באדייט דעם ענדע פון דער ניי אשורישער אימפעריע, וואס איז געווען איינע פון די גרעסטע מאכטן פון דער אוראלטער וועלט. נאך דער חרבן איז נינוה מער נישט געווען דער צענטער פון א גרויסער אימפעריע, און די אדמיניסטראטיווע סטרוקטור פון אשור האט זיך צעשפרייט.

נאך דער אייננעמונג איז נישט דא קיין באווייז אז עס האט זיך ווייטער געהאלטן א שטארקע אשורישע רעגירונג אין נינוה. טייל עפנטליכע געביידעס זענען מעגליך פארריכט געווארן און ווייטער גענוצט געווארן פאר א קורצע צייט, אבער די שטאט האט מער נישט צוריקבאקומען איר פריערדיגע וויכטיגקייט.

דער חורבן פון נינוה איז געווארן א באקאנטער סימבאל אין דער געשיכטע פון אוראלטע אימפעריעס, אלס א ביישפיל וויאזוי א שטארקע וועלט מאכט קען אין א קורצער צייט פארלירן איר צענטער און איר הערשאפט.

שפעטערע היסטאריע

נאך דער חרבן פון נינוה אין 612 פאר זייער ציילונג האט די שטאט פארלוירן איר ראלע אלס אימפערישע הויפטשטאט, אבער דער ארט איז נישט אינגאנצן פארלאזט געווארן. אין די שפעטערע תקופות זענען פארגעקומען פארשידענע באנוצונגען פון טיילן פונעם אלטן שטאטישן פלאץ, בשעת די גרויסע פאליטישע באדייט פון נינוה איז אריבערגעגאנגען צו אנדערע שטעט אין דער געגנט.

אין דער צייט פון דער גריכישער וועלט איז דער גריכישער שרייבער קסענאפאן (xenophon) אריבער דורך דער געגנט ארום יאר 401 פאר זייער ציילונג, בעת זיין מארש מיט די צען טויזנט גריכישע זעלנער. אין זיין באשרייבונגען ווערט דער ארט דערמאנט אלס א פארלאזטער אלטער שטאטישע פלאץ, הגם ער האט אויך איבערגעגעבן לאקאלע מסורות וואס האבן פארבונדן דעם פלאץ מיט דער אלטער מדישער מאכט. זיינע באשרייבונגען געבן א בליק אויף דעם צושטאנד פון דער געגנט נאך דעם אונטערגאנג פון אשור, אבער זיי זענען נישט קיין פולשטענדיגע באריכט.

אין דער רוימישער און פארטישער תקופה האט די געגנט פון נינוה געהערט צו דער ברייטער געגנט פון אדיאבענע (Adiabene). די געגנט איז דעמאלט געווען אונטער דער השפעה פון פארשידענע אימפעריעס און האט געהאט א געמיש פון פארשידענע פעלקער, שפראכן און קולטורן.

ארום יאר 641 ציווילע ציילונג איז די געגנט איינגענומען געווארן דורך אראבישע כוחות. מיט דער צייט האט די נאנטע שטאט מאסול, וואס האט זיך אנטוויקלט אויפ'ן מערב ברעג פונעם חידקל, איבערגענומען די ראלע פון הויפט שטאטישער צענטער. דער אלטער ארט פון נינוה איז געבליבן אלס א היסטארישער און ארכעאלאגישער פלאץ נעבן דער וואקסנדיקער שטאט.

אונטער די פארשידענע הערשאפטס תקופות, אריינגערעכנט די אומאיאדישע (Umayyad), סעלדזשוקישע (Seljuk), מאנגאלישע (Mongol), סאפאווידישע (Safavid), אטאמאנישע (Ottoman) און שפעטער איראקישע (Iraqi) הערשאפטן, איז די געגנט ארום נינוה (Nineveh) ווייטער באזעצט געווארן. אבער די אלטע שטאט האט מער נישט צוריקבאקומען איר פריערדיגע פאליטישע צענטער ראלע.

ארכעאלאגישע אויסגראבונגען

די וויסנשאפטליכע אויספארשונג פון נינוה האט זיך אנגעהויבן אין דער ניינצנטער יארהונדערט, ווען אייראפעאישע פארשער האבן אנגעהויבן זוכן די פארלוירענע שטעט פון דער אשורישער וועלט. די ערשטע גרויסע אויסגראבונגען האבן אויפגעדעקט פאלאצן, שטיינערנע רעליעפן, אויפשריפטן און אנדערע איבערבלייבענישן פון דער ניי אשורישער תקופה.

איינע פון די וויכטיגסטע אויסגראבונגס ערטער איז געווען תל קויונדזשיק, וואס האט אנטהאלטן די איבערבלייבענישן פון די קעניגליכע פאלאצן און אנדערע וויכטיגע געביידעס. דארט זענען אנטדעקט געווארן פילע צימערן פון דעם פאלאץ פון סנחריב, אריינגערעכנט זאלן מיט גרויסע שטיינערנע בילדער וואס שילדערן מיליטערישע קאמפאניעס און קעניגליכע סצענעס.

דער צווייטער הויפט בערגל איז תל נבי יונס, וואס ווערט פארבונדן מיט א טייל פון דער אלטער שטאט און אירע קעניגליכע געביידעס. דער נאמען נבי יונס איז פארבונדן מיט דער לאקאלער טראדיציע וואס זעט דעם ארט אלס דער מקום פון קבר יונה הנביא.

די אויסגראבונגען אין נינוה האבן געגעבן היסטאריקער א ברייטע בילד איבער דער אשורישער געזעלשאפט. דורך די געפינסן קענען פארשער פארשטיין די קעניגליכע אדמיניסטראציע, מיליטערישע ארגאניזאציע, קונסט, רעליגיע און טאג טעגליכן לעבן פון די באוואוינער פון דער שטאט.

צווישן די וויכטיגסטע געפינסן זענען געווען די ליים טאבלעטן פון דער ביבליאטעק פון אשורבניפאל, שטיינערנע רעליעפן, טויערן מיט שטיינערנע סטאטוען , ווי אויך פילע קעניגליכע אויפשריפטן וואס העלפן פארשן די געשיכטע פון דער אשורישער אימפעריע.

שטאט פלאן און ארכיטעקטור

נינוה איז געווען איינע פון די מערסט אויסגעארבעטע שטעט פון דער אוראלטער נאנטער מזרח. איר שטאטישער פלאן איז אנטוויקלט געווארן בעיקר אין דער צייט פון סנחריב, ווען די שטאט איז פארוואנדלט געווארן אין דער הויפטשטאט פון דער ניי אשורישער אימפעריע. די שטאט האט פארמאגט א פלאנירטע סטרוקטור מיט גרויסע עפנטליכע געביידעס, קעניגליכע געגנטן, וואוינונג שטחים, טעמפלען, פארטיידיגונגס סיסטעמען און וואסער פראיעקטן.

דער גאנצער שטח פון נינוה איז געווען ארומגענומען מיט א מאסיווע פעסטונג סיסטעם. די הויפט מויער האט געהאט א לענג פון בערך 12 קילאמעטער און איז באגלייט געווארן מיט טורעמעס און גרויסע טויערן. די טויערן האבן געהאט סיי א מיליטערישע און סיי א סימבאלישע פונקציע, ווייל זיי האבן געוויזן די גרויסקייט פון דער קעניגליכער שטאט און האבן געדינט אלס אריינגאנג צו דער אימפערישער הויפטשטאט.

די שטאט איז צעטיילט געווארן אין פארשידענע טיילן, אריינגערעכנט די קעניגליכע געגנטן אויף קויונדזשיק און נבי יונס, וואו עס זענען געשטאנען פאלאצן און טעמפלען. דער חוואסר טייך איז דורכגעגאנגען דורך דער שטאט און האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין איר וואסער פארזארגונג און שטאטישער אנטוויקלונג.

איינס פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון נינוה'ס ארכיטעקטור איז געווען איר וואסער סיסטעם. די אשורישע אינזשענירן האבן געבויט קאנאלן און אנדערע פארזארגונג סיסטעמען וואס האבן געפירט וואסער פון ווייטע מקורות צו די שטאט. די פראיעקטן האבן ערמעגליכט די וואקסנדע באפעלקערונג, לאנדווירטשאפט ארום דער שטאט און די אויפהאלטונג פון די גרויסע קעניגליכע גערטנער.

די ארכיטעקטור פון נינוה האט פאראייניגט פראקטישע און סימבאלישע עלעמענטן. די מאסיווע מויערן, ריזיגע טויערן און אויסגעארבעטע פאלאצן האבן נישט בלויז געדינט פאר זיכערהייט און וואוינונג, נאר האבן אויך ארויסגעשטעלט די מאכט פון דער אשורישער מלוכה.

פאלאצן און טעמפלען

די פאלאצן און טעמפלען פון נינוה האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער קעניגליכער און רעליגיעזער לעבן פון דער שטאט. אונטער סנחריב זענען אויפגעשטעלט געווארן גרויסע קעניגליכע געביידעס וואס האבן געדינט אלס רעזידענצן, אדמיניסטראטיווע צענטערן און פלעצער פאר קעניגליכע צערעמאניעס.

דער בארימטער פאלאץ פון סנחריב אויף קויונדזשיק איז באקאנט אלס איינע פון די גרעסטע קעניגליכע געביידעס פון דער אוראלטער וועלט. דער פאלאץ האט אנטהאלטן צענדליגער צימערן און זאלן, וועמענס ווענט זענען געווען באדעקט מיט אויסגעקריצטע שטיינערנע פלאטעס. די בילדער האבן געשילדערט מלחמות, באלאגערונגען, קעניגליכע באזוכן און אנדערע סצענעס פון דער אימפערישער לעבן.

נאך א וויכטיגער טייל פון דער שטאט איז געווען דער טעמפל פון אישתר אויף קויונדזשיק. דער טעמפל איז געווען איינע פון די עלטסטע און וויכטיגסטע רעליגיעזע פלעצער אין נינוה. ער איז אין פארשידענע תקופות באנייט געווארן דורך אשורישע הערשער, און האט פארבינדן די קעניגליכע מאכט מיט דער רעליגיעזער טראדיציע פון דער שטאט.

אויך אנדערע טעמפלען זענען געווען געווידמעט פאר די הויפט געטער פון דער אשורישער רעליגיע, אריינגערעכנט אשור, אדד, נרגל, סין און שמש. די נעמען פון עטליכע שטאט טויערן זענען אויך פארבונדן מיט די געטער, וואס ווייזט אויף די שטארקע פארבינדונג צווישן דער שטאטישער ארכיטעקטור און די רעליגיעזע וועלט פון אשור.

די קעניגליכע געביידעס פון נינוה זענען געווארן וויכטיגע קוואלן פאר דער פארשטענדעניש פון דער אשורישער קולטור. דורך די פאלאצן און טעמפלען קענען היסטאריקער נאכפארשן די פאליטישע סטרוקטור, רעליגיע, קונסט און טעכנישע דערגרייכונגען פון דער אשורישער אימפעריע.

קונסט

די קונסט פון נינוה ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון דער ניי אשורישער תקופה. די אשורישע קינסטלער האבן באשאפן גרויסע שטיינערנע רעליעפן וואס זענען גענוצט געווארן צו באצירן די ווענט פון די קעניגליכע פאלאצן.

די רעליעפן האבן געוויזן פארשידענע טעמעס, אריינגערעכנט מיליטערישע קאמפן, באלאגערונגען פון שטעט, קעניגליכע צערעמאניעס, האנטווערק ארבעט און בילדער פון נאטור. זיי זענען געווען א מיטל דורך וועלכן די קעניגן האבן פארשפרייט די דערציילונג פון זייערע נצחונות און זייער הערשאפט.

א באזונדערע באדייט האבן געהאט די געפליגלטע ביקן, באקאנט אלס לאמאסו, וואס זענען געשטעלט געווארן ביי די אריינגענג פון די פאלאצן. די פיגורן האבן געהאט א באשיצנדע סימבאלישע ראלע און האבן פארבינדן שטארקייט, חכמה און קעניגליכע מאכט.

די קונסטווערק פון נינוה זענען היינט צווישן די וויכטיגסטע איבערבלייבענישן פון דער אשורישער ציוויליזאציע און האבן געהאלפן פארשידענע דורות פארשער פארשטיין די געשיכטע און קולטור פון דער אוראלטער מעסאפאטאמיע.

ביבליאטעק פון אשורבניפאל

די ביבליאטעק פון אשורבניפאל איז געווען איינע פון די מערסט באדייטנדע קולטורעלע זאמלונגען פון דער אוראלטער וועלט און איז געווען באזירט אין נינוה אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג. זי איז אויפגעשטעלט געווארן דורך דעם אשורישן קעניג אשורבניפאל, וואס האט געהערשט בערך פון 668 ביז 631 פאר זייער ציילונג און איז געווען באקאנט פאר זיין אינטערעס אין שריפטן, וויסנשאפט און ליטעראטור.

די ביבליאטעק האט אנטהאלטן מער ווי דרייסיג טויזנט ליים טאבלעטן און שטיקלעך פון טאבלעטן וואס זענען געשריבן געווארן אין דער אקאדישער שפראך מיט דער קיילשריפט . די זאמלונג האט אריינגענומען א ברייטע רייע טעמעס, צווישן זיי רעליגיעזע טעקסטן, געזעצן, היסטארישע באריכטן, מעדיצינישע שריפטן, שטערן קענטענישן, מאגישע טעקסטן און ליטעראטור.

צווישן די באוואוסטע ווערק וואס זענען געפונען געווארן אין דער ביבליאטעק איז די מעשה פון גילגמש, איינע פון די עלטסטע באקאנטע ליטערארישע ווערק פון דער וועלט. די טעקסטן פון דער זאמלונג האבן צוגעשטעלט פאר היסטאריקער א גרויסן קוואל צו פארשטיין די שפראך, געדאנקען און געזעלשאפט פון אוראלטע מעסאפאטאמיע.

אשורבניפאל האט געשאפן די ביבליאטעק אלס א פלאץ וואו מען זאל זאמלען און אפהיטן די וויסן פון דער אשורישער וועלט. סופרים האבן קאפירט עלטערע טעקסטן פון פארשידענע געגנטן פון דער אימפעריע און זיי געברענגט קיין נינוה. דערמיט איז די שטאט געווארן נישט בלויז דער פאליטישער צענטער פון אשור, נאר אויך א הויפט פלאץ פון שריפט און קולטור.

די ליים טאבלעטן פון דער ביבליאטעק זענען אנטדעקט געווארן אין דער ניינצנטער יארהונדערט דורך ארכעאלאגישע אויסגראבונגען אין נינוה, בעיקר אין דער געגנט פון קויונדזשיק. היינט זענען פילע פון די געפינסן אויפגעהיט אין דער בריטישער מוזיאום אין לאנדאן און ווערן פאררעכנט אלס צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר דער פארשונג פון דער אוראלטער נאנטער מזרח.

נינוה אין תנ"ך

נינוה ווערט דערמאנט אין תנ"ך אלס א גרויסע און באדייטנדע שטאט. אין ספר בראשית ווערט זי דערמאנט אין דער רשימה פון די שטעט וואס זענען פארבונדן מיט נמרוד און די פריע שטעט פון דער געגנט. דארט ווערט אנגעוויזן אויף איר אלטער אפשטאם און איר ראלע צווישן די שטעט פון אשור.

דער מערסט באקאנטער באצוג צו נינוה אין תנך געפינט זיך אין ספר יונה. לויט דער דערציילונג האט דער אויבערשטער געשיקט יונה הנביא צו גיין קיין נינוה און אויפצורופן די איינוואוינער צו תשובה. די אנשי נינוה האבן אנגענומען די נבואה, זיך אפגעקערט פון זייערע שלעכטע מעשים און דערפאר איז די שטאט געראטעוועט געווארן פון דעם חורבן.

די דערציילונג פון יונה הנביא האט געמאכט נינוה צו איינע פון די באקאנטסטע שטעט אין דער תנ"ך געשיכטע. איר נאמען איז פארבונדן מיט דעם געדאנק פון תשובה און מיט דער מעשה פון א גאנצע שטאט וואס האט געוויזן חרטה אויף אירע מעשים.

נינוה ווערט אויך דערמאנט אין ספר טוביה, וואו די שטאט ווערט פארבונדן מיט דער גלות פון די עשרת השבטים און מיט דער תקופה פון אשורישער הערשאפט. די דערמאנונגען אין די כתובים האבן געגעבן נינוה א באזונדערע פלאץ אין אידישער זכרון איבער די אוראלטע אימפעריעס פון דער נאנטער מזרח.

נינוה אין אידישער טראדיציע

אין אידישער טראדיציע איז נינוה בעיקר באקאנט דורך די נבואה פון יונה הנביא. די שטאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דער מעגליכקייט פון תשובה און פון דער כח פון פארבעסערונג אפילו פאר א גרויסע און ווייטע פאלק.

חז"ל און די מפרשים האבן באהאנדלט די מעשה פון יונה אין פארשידענע מקומות און האבן ארויסגעברענגט די באדייט פון די תשובה פון אנשי נינוה. די שטאט איז געווארן א סימבאל פאר דעם געדאנק אז ווען מענטשן טוען תשובה מיט אמת קען זיך טוישן א באשערטער מצב.

לויט לאקאלע טראדיציעס וואס זענען פארשפרייט געווארן אין דער געגנט פון מאסול, איז דער ארט תל נבי יונס פארבונדן מיט קבר יונה הנביא. צוליב דעם איז דער ארט געווארן א באזונדער באקאנטער פלאץ פאר פארשידענע רעליגיעזע גרופעס אין דער געגנט.

די אידישע באדייט פון נינוה שטאמט דעריבער נישט בלויז פון איר היסטארישער ראלע אלס אשורישע הויפטשטאט, נאר אויך פון איר פלאץ אין די כתובים און אין די מסורה איבער נביאים און תשובה.

נינוה אין קריסטליכע און איסלאמישע טראדיציעס

נינוה האט אויך געהאט א באדייט אין די קריסטליכע און איסלאמישע טראדיציעס. אין קריסטנטום איז די שטאט באקאנט דורך די דערציילונג פון יונה הנביא, וואס איז אריבער אין די קריסטליכע כתבים און ווערט דערמאנט אלס א ביישפיל פון תשובה און רחמנות. דער בילד פון נינוה אלס א שטאט וואס האט זיך געקערט פון אירע שלעכטע וועגן איז געווארן א וויכטיגער טייל פון קריסטליכע אויסלייגונגען איבער תשובה.

אין די שפעטערע יארהונדערטער האט זיך אין דער געגנט ארום נינוה אנטוויקלט א שטארקע קריסטליכע באזעצונג. אין די פינפטע און זעקסטע יארהונדערטער ציווילע ציילונג איז נינוה געווארן א צענטער פון דער מזרח קריסטליכער קירכע, און עס ווערט דערמאנט אלס דער ארט פון א בישאפס שטול. אויף דער מערב זייט פונעם חידקל, קעגן איבער די אלטע חורבות, זענען אויפגעשטעלט געווארן קריסטליכע מאנאַסטירן.

אין איסלאמישער טראדיציע איז נינוה באקאנט אלס דער ארט וואס איז פארבונדן מיט יונוס בן מתא, וואס איז דער איסלאמישער נאמען פאר יונה הנביא. די קוראן דערמאנט די מעשה פון יונוס און די תשובה פון זיין פאלק, און צוליב דעם איז נינוה געווארן א חשובער ארט אין דער מוסולמענישער זכרון.

דער ארט וואס ווערט אנגערופן תל נבי יונס האט במשך דורות געהאט א באזונדערע רעליגיעזע באדייט. דער נאמען איז פארבונדן מיט דער איבערגעגעבענער טראדיציע איבער דעם קבר פון יונה הנביא, און דער פלאץ איז באזוכט געווארן דורך פארשידענע רעליגיעזע גרופעס אין דער געגנט.

די פארשידענע טראדיציעס איבער נינוה ווייזן אויף די לאנגע קולטורעלע המשך פון דער שטאט. כאטש די אלטע אשורישע אימפעריע האט שוין לאנג אויפגעהערט צו עקזיסטירן, איז דער נאמען פון נינוה געבליבן באקאנט אין פארשידענע רעליגיעזע און היסטארישע מסורות.

היסטארישע באדייט

נינוה פארנעמט א וויכטיגע פלאץ אין דער היסטאריע פון דער אוראלטער נאנטער מזרח צוליב איר לאנגע באזעצונגס געשיכטע, איר ראלע אלס הויפטשטאט פון דער ניי אשורישער אימפעריע און אירע רייכע ארכעאלאגישע איבערבלייבענישן.

די שטאט איז א באזונדערער ביישפיל וויאזוי אן אלטער ישוב קען זיך אנטוויקלען במשך טויזנטער יארן, פון א פריע דארף און קולטור צענטער ביז אן אימפערישער הויפטשטאט. איר געשיכטע ווייזט די פארבינדונג צווישן געאגראפיע, האנדל, רעליגיע, טעכניק און פאליטישע מאכט אין דער אנטוויקלונג פון אוראלטע שטעט.

די אויסברייטונג פון נינוה אונטער סנחריב ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע שטאטישע פראיעקטן פון דער אוראלטער וועלט. די בוי פון די שטאטמויערן, די וואסער סיסטעמען, די פאלאצן און די עפנטליכע געביידעס געבן א בילד פון דער ארגאניזאציע און קראפט פון דער אשורישער מלוכה.

די קונסטווערק פון נינוה, בפרט די שטיינערנע רעליעפן און די געפליגלטע ביקן, זענען געווארן הויפט קוואלן פאר דער פארשטענדעניש פון דער אשורישער קולטור. זיי שילדערן נישט בלויז מיליטערישע געשעענישן, נאר אויך די וועלטבאנעם, רעליגיע און קעניגליכע אידעאלאגיע פון דער אימפעריע.

די ביבליאטעק פון אשורבניפאל האט געגעבן נינוה א באזונדערע פלאץ אין דער געשיכטע פון שריפט און וויסן. די ליים טאבלעטן וואס זענען געפונען געווארן דארט האבן ערמעגליכט פארשער צו פארשטיין שפראכן, ליטעראטור, געזעצן און וויסנשאפט פון אוראלטע מעסאפאטאמיע.

נינוה איז דעריבער וויכטיג נישט בלויז אלס אן אלטע שטאט, נאר אויך אלס א פלאץ וואס פארבינדט ארכעאלאגיע, היסטאריע און רעליגיעזע זכרון. זי שטעלט פאר איינע פון די וויכטיגסטע עדות אויף דער אנטוויקלונג פון ציוויליזאציע אין דער נאנטער מזרח.

היינטיגע ארכעאלאגישע מצב

דער ארכעאלאגישער פלאץ פון נינוה געפינט זיך היינט אין דער געגנט פון מאסול אין צפון איראק. די צוויי הויפט בערגלען, תל קויונדזשיק און תל נבי יונס, זענען ביז היינט די וויכטיגסטע טיילן פון דער אלטער שטאט וואס זענען פארבליבן.

אין די לעצטע יארצענדלינגען זענען די חורבות פון נינוה אויסגעשטעלט געווארן פאר פארשידענע סכנות, אריינגערעכנט שטאטישע אנטוויקלונג, אומלעגאלע אויסגראבונגען און מלחמות אין דער געגנט. די שאדנס האבן באווירקט טיילן פון די אלטע געביידעס און ארכעאלאגישע סטרוקטורן.

אין יארן פון קאנפליקט אין צפון איראק זענען טייל פון די אלטע איבערבלייבענישן שווער געשעדיגט געווארן. ארכעאלאגן און אינטערנאציאנאלע קולטורעלע ארגאניזאציעס האבן זיך געארבעט צו דאקומענטירן די שאדנס און צו באשיצן די איבערגעבליבענע טיילן פון דער אלטער שטאט.

היינט ווערט נינוה ווייטער באטראכט אלס איינע פון די וויכטיגסטע ארכעאלאגישע ערטער פון דער וועלט. די פארשונג אויף דעם פלאץ גייט ווייטער, און נייע אויספארשונגען העלפן בעסער פארשטיין די שטאט'ס אנטוויקלונג, איר ארכיטעקטור און איר ראלע אין דער היסטאריע פון דער אשורישער אימפעריע.

זעט אויך

• אשור
• סנחריב
• אשורבניפאל
• ביבליאטעק פון אשורבניפל
• ספר יונה
• מאסול