נחמיה בן חכליה

נחמיה בן חכליה (נְחֶמְיָה בֶּן חֲכַלְיָה) איז געווען א אידישער שטאטסמאן, פחה (גאוועדנאר) פון יהודה — די פערסישע פראווינץ פון ארץ ישראל — אין דעם 5טן יארהונדערט. ער איז ביקאנט ווי דער מענטש וואס האט איבערגעבויט די מויערן פון ירושליםנאך זייער חרוב ווערן בשעת דעם חורבן בית ראשון. נחמיה'ס לעבן, זיינע מעשים, זיינע שוועריקייטן, אן זיינע תפלות זענען פארשריבן געוואורן אין ספר נחמיה, וואס ווערט גערעכנט צווישן די כתובים.

לויט דעם תנ"ך האט נחמיה גגדינט ווי שר משקה ביי ארתחשסתא הראשון מלך פרס. דאס איז געווען איינס פון די העכסטע אן פארטרויטסטע פאזיציעס אין דעם פערסישן הויף. אין יאר 445 האט נחמיה פארלאנגט רשות פון דעם מלך צו פארן קיין ירושלים, אן ער האט דארט פארגעשטעלט דעם בויארבייט וואס האט ירושלים ווידעד ווי א פעסטע שטאט אויפגעשטעלט.

נחמיה איז אויך גערעכנט ווי איינערפון די הויפט-פיגוירן פון שיבת ציון, צוזאמען מיט זרובבל אן עזרא.

דעם נאמען

דעם נאמען נחמיה (נְחֶמְיָה) קומט פון לשון הקודש אן מיינט ״גאט האט גיטרייסט״ — פון דעם שורש נ-ח-מ (נ-ח-מ), וועלכן מיר קענען אויך אין נחמה (טרייסט) אן תנחומין (טרייסטוועדיגקייטן). דעד נאמען חכליה (חֲכַלְיָה) — זיין טאטנס נאמען — קומט ווארשיינלעך פון חכל אן יה, כדומה צו: "ווארטן אויף גאט."

היסטארישן הינטערגרונד

נאך דעם חורבן

אין 586 האט נבוכדנאצר מלך בבל איינגענימען ירושלים, חרב גימאכט דעם ערשטן בית-המקדש, גיפירט אין גלית דעם גרעסטן טייל פון די אידן קיין בבל. ירושלים איז ליגנגיבליבן א רוין. די שטאט-מויערן זענען גיווען צובראכן, אן דאס שטעדל איז איבאר גינומאן גיווארן פון שכנים וואס האבן עס נישט ליב גיהאט.

תקופת פרס

נאכן כיבוש בבל (538 לפני הספירה) דורך כורש מלך פרס האט דער נייעד מלך ארויסגיגעבן א באפעיל , וועלכן האט ערלאבט די אידן איבארצוקומען קיין ארץ ישראל. עזרא האט גיפירט איין גרופע, זרובבל א צווייטע. אבאד ירושלים איז ביז נחמיה'ס צייטן נאך אלץ שוואך גיווען: קיין מויערן נישט, קיין שוץ נישט, א קליינע ארימע באפעלקערונג.

ארתחשסתא הראשון

ארתחשסתא הראשון (Artaxerxes I, גיהארשט 465–424 פאר דעם גמ"נ) איז גיווען דעד מלך פרס אין וועמעס יארן נחמיה זיין וויכטיקסטע ווארק אויסגיפירט האט. לויט ד"ר ולידמאר פון זאדן אן אנדערע היסטאריקעס, האט ארתחשסתא גידינט ביז 424 פאר דעם גמ"נ, אן נחמיה'ס ערשטע ריס פון גאוועדנאר (445–433 פאר דעם גמ"נ) פאלט גענוי אין אים אריין.

לעבן

יונגע יארן אן פאזיציע אין שושן

פון נחמיה'ס פריִ-לעבן ווייסן מיר ווייניק. ספר נחמיה הייבט אן דירעקט מיט נחמיה אלס א גיוואקסענעם מאן, שוין אין זיין העכסטן אמט. ווי ווייט מ'ווייסט, האט ער גיוואוינט אין שושן הבירה (Susa), דאס הויפט-ווינטאר-קאפיטאל פון דעם פערסישן קייסארטום. שושן איז הייַנט דאס מאדערנע שוש אין איראן.

זיין אמט — משקה (מַשְׁקֶה) פון דעם מלך — איז נישט גיווען א קליינינקע פאזיציע. דער משקה האט איבארגיגעבן דעם מלך זיין ווייַן, האט צוגיקוקט אז קיינאד זאל עס נישט פארגיפטן, אן האט דאס מיטאל-אלטארלעכע עקוויוואלענט פון א "ספעציאל-אדמיניסטראטיוון-אפיצאר" גיווען. ד"ה: ער איז גיווען אין שטענדיקן, פאנג נאענטן קאנטאקט מיט דעם מלך.

די שמועה פון ירושלים (נחמיה א)

ספר נחמיה עפנט זיך מיט א שטארקן, פערזענלעכן ציגניס. אין כסלו פון דעם 20סטן יאר פון ארתחשסתא — כּידוע 445 פאר דעם גמ"נ — זענען קיין שושן צוגיקומען זיין ברודער חנני אן עטלעכע אנדערע מענטשן פון יהודה. נחמיה האט זיי גיפרעגט ווי עס גייט דעם איבארגיבליבענע אין ירושלים. זייאד ענטפאר איז גיווען פינסטאר:

נחמיה האט אויף דאס מיט תפלה אן פאסטן גיענטפארט — אין א׳:ד–יא — פאר מעהרערע טעג. דאס תפלה, איינס פון די שיינסטע אין תנ"ך, ברענגט צוזאמען וידוי, שבח, אן א ביטה אז גאט זאל נחמיה'ן הצלחה געבן ביי דעם מלך.

דעד שמועה מיטן מלך (נחמיה ב)

אין ניסן פון דעם זעלבן 20סטן יאר האט נחמיה דעם מלך ווייַן גידינט. דעד מלך האט גיזעהן, אז נחמיה זייַן פאנים איז טרויאריג. ארתחשסתא האט גיפרעגט: "פאר וואס איז דיין פנים שלעכט, זינד דו ביסט נישט קראנק? דאס קאן נאר שמארץ פון האדצן זיין." נחמיה — לויט זיין אייגענעם ציגניס — האט "שטארק גיפארכטן," אבאד האט גיגעבן א תפלה אן דאן ריין גיאנטפארט:

דעד מלך האט גיגעבן זיין גענעהמיגונג. ארתחשסתא האט נחמיה'ן פארזארגט מיט:

• בריוו פון רשות צו אלע גאוועדנארן אין עבר הנהר (די פראווינץ ווייסטאר פון אייפראט)
• א בריוו צו אסף, דעם היטאר פון די קעניגלעכע וועלדאר, ארויסצוגעבן האלץ פאר די מויארן אן דעם בית-המקדש-שער
• א מיליטארישן עסקארט — רייטאר אן אפיציארן

בויאן פון די מויארן

נחמיה'ס נאכטיקע אינספעקציע (נחמיה ב:יא–טז)

נחמיה איז קיין ירושלים אנגיקומען אן האט דריי טעג גישוויגן — ניט דערציילט קיינעם וואס גאט האט אים אינעם האדצן גיגעבן. דאן, ביי נאכט, האט ער מיט א קליינעם קרייז מענטשן אויפן בהמה אומגירינגלט דאס גאנצע שטעדל, אינספעקטיד יעדן טייל פון די פאלן-איינע מויארן, אן דאן צוריקגיקומען — נאך אלץ אן ארויסרעדן קיין ווארט.

נאד דאן האט ער גיזאמלט די כהנים, די גדולים, די ממשלה-לייַט, אן גיגעבן זיין ריד:

זיין שמועס האט ווירקונג גיהאט. דאס פאלק האט גיענטפארט: "לאמיר אויפשטיין אן בויאן."

ווי דאס ווארק איז אנגישפאנגן גיווארן

ספר נחמיה פרק ג גיט א גאנץ דעטאלירטן ריגיסטאר פון ווער וואס האט וועלכן טייל פון די מויארן גיבויט. דאס ליסט אין פרק ג איז אן אויסארדנטלעכן היסטארישן דאקומענט: עס גיט נעמען פון פאמיליעס, בירגאר-גרופן, כהנים, קויפלייַט, גאנצע דארפן וואס זענען אנגיקומען הילף גיבן. פרק ג:א פאנגט אן מיטן כהן גדול:

עס ווערן גינענט מעהר ווי 40 אינדיווידועלע גרופן אן פאמיליעס. שיַר-בייגאוואר-גיווארע: מ'באמאדקט אין פרק ג:ה, אז די "נאבלס" (גדולים) פון תקוע האבן נישט מיטגיארבעט — "זיי האבן נישט איינגיבויגן זייאר האלדז צום דינסט פון זייאר גאט" — איינס פון די ראלעוואנטע נעגאטיווע "פינגאר-פונקטן" וואס ספר נחמיה פארצייכנט.

52 טעג (נחמיה ו:טו)

דאס גרויסע ווונדאר-פאקט: דאס גאנצע ווארק פון בויאן די מויארן פון ירושלים — א שטאט-מויאר וועלכע איז לאנגע יארצענדליגן גיווען פארחרובט — איז פארטיק גיווארן אין 52 טעג. ספר נחמיה (ו:טו) גיט דאטוס: פון ראש-חודש אלול ביז כ"ה אלול. פלאוויוס יוזעפוס (Flavius Josephus) באשטעטיגט דאס אויך אין Antiquitates Judaicae (XI:5:8).

נחמיה שרייבט (ו:טז):

שונאים אן אפאזיציע

סנבלט, טוביה, אן גשם

נחמיה'ס ווארק האט גיהאט שטארקע קעגנאד. דריי הויפט-אפאנענטן ווערן גינענט אין ספר נחמיה:

• סנבלט החורני (סַנְבַּלַּט הַחֹרֹנִי) — ווארשיינלעך גאוועדנאר פון שומרון; ארכעאאלאגישע פונד פון עלעפאנטינע (Elephantine) פון 407 פאר דעם גמ"נ ביישטעטיקן א "סנבלט" ווי גאוועדנאר פון שומרון, וואס שטימט מיטן בוך אנגיין
• טוביה העמוני (טוֹבִיָּה הָעַמּוֹנִי) — א מאכטיקאר מאן מיט קאנאקציעס אין ירושלים אליין; ס'האבן גיווען אידישע גדולים וואס האבן מיט אים בריוו גיביטן
• גשם הערבי (גֶּשֶׁם הָעַרְבִי) — ווארשיינלעך א ערבישאד שייך (Qedarite) מיט קאנטראל איבאר טיילן פון עבר-הנהר

זייאד מיטלן

די שלשה האבן פרובירט נחמיה'ן אויפצוהאלטן מיט פארשידענע מיטלן:

• שפאט אן לאכן — "וואס טוט איר? קעגן דעם מלך וועט איר זיך אויפשטיין?" (נחמיה ב:יט)
• מיליטארישע דרייאונג — "מיר וועלן קומען קעמפן קעגן זיי" (נחמיה ד:ח)
• אינטריגן — פרוובן גישיקט נחמיה'ן אריינצוצינדן אין א "מישפט" (נחמיה ו:ב–ד)
• פאלשע נביאים — מ'האט צוגיחאלטן נביאים וואס זאלן נחמיה'ן שרעקן (נחמיה ו:יב–יד)
• שלאכט (נחמיה ד) — נחמיה האט גיגיגנמאאסנט מיט אן "איין האנט ארבעט, איין האנט וואפן" סטראטעגיע

אינספיריאדיק איז נחמיה'ס ענטפאר צו אלע אינטריגן — ספעציעל זיין ריד אינעם ו׳-טן קאפיטל:

סאציאלע רעפארמן

דאס כלכלישע בעלעם (נחמיה ה)

אין מיטן פונעם בוי-ווארק ווענדט ספר נחמיה זיך אן פרק ה צו א ינערלעכן קריזיס. דאס ארימע פאלק האט זיך גיקלאגט:

• זיי האבן מוזן פארפאנדן זייאד פעלדאר אן הייזאר כדי צו קריגן גיטריידס
• זיי האבן מוזן אויפנעמן הלוואות מיט היטהאפן (משכון) פאר דעם מלך'ס מס
• אנדערע האבן מוזן פארקויפן זייאד קינדאר ווי עבדים

נחמיה, ווי ער שרייבט אליין (ה:ו), האט זיך "שטארק גיצארנט" ווי ער האט דאס גיהאדט. ער האט צוזאמינגירופן א גרויסן קהל אן גיגעבן א פייאריקע ריד, אין וועלכן ער האט אויסגיפאדאדט פון די גבירים אן דע מאכטיקע:

1. צוריקגעבן אלע פארפאנדטע פעלדאר, ווייאנגארטנס, אן הייזאר
2. שמיטן (מוחל זיין) יעדן נשך (אינטערעס) וואס מ'האט גינומען
3. צוריקגעבן יעדן עולה-ווארט פון שלאוו-אויסגיקויפטע קינדאר

דאס גדולים האבן גיזאגט "מיר וועלן עס טון," אן נחמיה האט גימאכט אז זיי זאלן שווארן לפני הכהנים (ה:יב). נחמיה שרייבט דארטן אן איינציגארטיקן זאץ — ער האט אויסגישאקלט זיין בוזעם-האנט (חיק) אן גיזאגט: "אזוי זאל גאט אויסשאקלן יעדן מאן פון זיין הויז אן זיין ווארק וואס ער מאכט נישט דאס וואס ער האט גישוואורן" (ה:יג).

נחמיה'ס אייגענע פעאה

פרק ה:יד–יט גיט א רימאדקאבלע אויטאביאגראפישע פארמאדקונג. נחמיה שרייבט, אז אין זיינע 12 יאר ווי פחה (445–433 פאר דעם גמ"נ) האט ער קיינמאל נישט גינומען די "פחה'ס לחם" — די שפעיַז וואס פריִיקע גאוועדנארן האבן פון דעם פאלק גינומען. ער שרייבט:

ד"ה: ער האט זיין אייגענע גיעלד גיניצט זיינע געסט צו פירן, נישט דאס פאלק אינדיקט גיבעלאסטן.

רעליגיעזע רעפארמן

קריינונג פון ספר תורה (נחמיה ח)

אין פרק ח שרייבט ספר נחמיה וועגן איינעם פון די וויכטיקסטע מאמענטן פון שיבת ציון. אויפן ראש-השנה — "1-סטן אין זיבעטן חודש" — האט עזרא דעם ספר תורה פאר א גרויסן קהל עפנטלעך פאד דעם "וואסאר-טויאר" גילייענט. מענטשן, פרויאן, אן קינדאד זענען דארטן גיווען. עזרא האט גילייענט פון פרי-מארגן ביז האלב-טאג, אן דאס פאלק האט צוגיהאדט.

לוייִם האבן דעם פסוק דעם פאלק "פאדשטאנד-גיגעבן" — מ'פאדשטייט דאס ווי א מין פאדשטענדלעכן-מאכן אדאר אויסלייגן פון תורה אין ארמיש אדאר אין אינגאנצן פשטל מיט זיי.

ביי דאס לייענען האט דאס פאלק גיוויינט (ח:ט). עזרא אן נחמיה האבן זיי גישטילט מיט א מאכטיקן זאץ:

סוכות (נחמיה ח:יג–יח)

אם-מחרת דעם גרויסן ליינען-פארזאמלונג האבן די ראשי-האבות אן כהנים אן לוייִם זיך גיזאמלט ביי עזרא כדי צו לאדנן תורה טיפאר. זיי האבן אנגיטראפן אין דברים דאס מצוה פון סוכות אן דאס פאלק האט אויסגיפירט יאז מ'זאל אויסרופן אין אלע שטעט:

ספר נחמיה מאדקט דעמאלט אן, אז "זינד די טעג פון יהושע בן-נון ביז יענעם טאג האט ישראל אזא זאך נישט גיטאן" (ח:יז) — אן אויסנאמלעכע חגיגה.

תשובה-כינוס (נחמיה ט)

צוויי אן צוואנציק טאג נאכן סוכות-חג האבן די אידן זיך גיזאמלט מיט פאסטן, אין זאק-קליידונג, מיט ערד אויפן קאפ. זיי האבן זיך אפגישאידן פון "אלע בני-נכר" אן גישטאנען אן אויסגיוואורן זייאד זינד. עס פאלגט א לאנגע, הערלעכע ווידוי-תפלה (פרק ט:ה–לח) — איינע פון די לאנגסטע תפלות אין גאנצן תנ"ך — וועלכע שפּאנט אן דאס גאנצע תנ"ך'דיגן היסטאריע פון בראשית ביז דעם יעצטיקן חורבן.

שבת-אנפאדאדונגען (נחמיה יג)

אין זיין צווייטן גאוועדנאר-שנים-טאטיקייט האט נחמיה גיזעהן, אז שבת ווערט נישט גיהאלטן. מענטשן פון צור האבן שבת פיש אן שווארן פארקויפט אין ירושלים. נחמיה האט גיבאפוילן:

• די שטאדטטויארן זאלן פארמאכט ווערן פון ערב-שבת ביז מוצאי-שבת
• לוייִם זאלן בייא טויארן שטיין כדי זיי זאלן הייליק בלייבן
• ער האט פרסונלעך גישלאגן אן "גישטארקט" (יג:כה) אזעלכע וואס האבן פארקויפט

מישע-אייאן (נחמיה יג:כג–כח)

נחמיה האט אויך גיקעמפט קעגן מישע-אייאן: אידן האבן גיהאדט אשדודישע, מואבישע, אן עמונישע ווייבאר. זייאד קינדאר האבן גיריידט האלב-אשדודיש אן נישט גיוואוסט לשון הקודש. נחמיה האט זיי "גישטראפט, גישלאגן, אן אויסגיריסן זייאד האר" (יג:כה). ער האט אויך פארטריבן א זון פון ידוע הכהן הגדול וואס האט גיהאדט א טאכטאר פון סנבלט פאר א ווייב (יג:כח).

דאס שלוס-פסוק פון ספר נחמיה (יג:לא) — "זכרה לי אלוקי לטובה" — שפּיגלט אָפ נחמיה'ס שטענדיקע תפלה אז גאט זאל אים גידענקען לטובה פאר אלץ וואס ער האט גיטאן.

צווייטע טאטיקייט ווי פחה

ספר נחמיה (יג:ו–ז) שרייבט, אז נחמיה איז נאך זיינע ערשטע 12 יאר (445–433 פאר דעם גמ"נ) קיין שושן צוריקגיקומען. "נאך עטלעכע טעג" (יג:ו — מ'פאדשטייט "יאר") האט ער פון ארתחשסתא קיין ירושלים צוריקגיקעדט. זיין צווייטע טאטיקייט ווי פחה האט גיגאנגן אין נאכן, אבאד דעד פארפאלן אין ספר קומט נישט דאדורך קלאר ווי לאנג.

ספר נחמיה

ספר נחמיה גייט ביי חז"ל אן אין אידישן מסורה ווי א ביבלישן בוך. אין תנ"ך ווערט עס גיצאלט צווישן די כתובים. אין מאנכע מסורות — אריינגירעכנט דעם בבלי (בבא בתרא טו.) — ווערן ספר עזרא אן ספר נחמיה גיהאנדלט ווי איין בוך אונטאר דעם נאמען "עזרא."

מחבר-פראגע

רוב-פוסקים אן חז"ל-מאינונגען האלטן, אז עזרא האט ספר עזרא גישריבן אן אויך ספר נחמיה פארטיקגיסטעלט. בבא בתרא טו. זאגט: "עזרא כתב ספרו ויחסי דברי הימים עד עצמו... נחמיה בן חכליה השלים."

וויסנשאפטלעכע פארשאר ([critical scholarship]) זיינען אנדאד-מיינונגיק. א גרויסע טייל פון דעם בוך — בזוגדאס נחמיה'ס "יאמאל-נאטיצן" (Nehemiah Memoir) — ווערט ברייט גיהאלטן פאר א גאר אויטאנטישן פירסט-פערזן-ציגניס פון נחמיה אליין, איינס פון די אויסנאמלעכסטע עקזעמפלארן פון אלטארטלעכן "אויטאביאגראפישן" שרייבונג.

שפראך אן טעקסט

ספר נחמיה איז שריבן אין לשון הקודש (בעיקר), מיט עטלעכע ארמישע אבשניטן אן איינצלנע פערסישע ווערטאר. ליסטן אין פרקים ז (צוריקקומענדיקע פון גלות) אן יב (כהנים אן לוייִם) זענען ווייט-גיהאלטן ווי היסטארישע דאקומענטן פון גרויסן ווארט.

נחמיה אין מסורה אן חז"ל

תלמוד

דאס בבלי (סנהדרין צג:) האט א גמרא'שע דיסקוסיע פארוואס נחמיה'ס בוך האט נישט קריגן דעם נאמען לויט נחמיה'ן אליין. ר' ירמיה בר אבא זאגט: ווייל נחמיה האט זיך גיריזן אויף זרובבל (ד"ה: א מין גאבה — "רוח גבוהה"). אנדערע זאגן: ווייל ער האט זיך גיריזן אויף זיינע גוטע ווארק ("זכרה לי אלוקי לטובה" — מ'זאל נישט צו-וויל אויף איינעם'ס גוטע ווארק אנשפיילן).

שולחן ערוך אן האלאכה

נחמיה'ס רעפארמן — ספעציאל זיינע תקנות וועגן שבת, מישע-אייאן, אן מעשר — האבן גיהאט א לאנג-לעבנדיקן השפעה אויף האלאכה-אנטוויקלונג. חז"ל גידענקען אים ווי א גרויסן פיגוד אין שיבת ציון.

רמב"ם

רמב"ם אין הלכות מלכים פארוויזט אויף נחמיה'ס פחה-מעמד אלס א בייגשפיל פאר ייִדיש-פאליטישע פירערשאפט אונטאר א פרעמדן מאכט. נחמיה גידינט ווי א בייגשפיל פון ווי מ'קאן גאט'ס ווארק טאן אינערהאלב פון א ניט-אידישן פאליטישן ראמען.

ארכעאלאגישע אן היסטארישע באוויז

עלעפאנטינע-דאקומענטן

עלעפאנטינע (Elephantine) — א אידישע מיליטאר-קאלאניע אויף א אינדזל אין מצרים — האט ארויסגיגעבן פאפירוסן פון 407 פאר דעם גמ"נ. אין איינעם פון זיי ווערט גינענט "סנבלט" (Sanballat) ווי "גאוועדנאר פון שומרון" — דאס שטימט דירעקט מיט ספר נחמיה'ס ביאשרייבונג פון סנבלט החורני. דאס איז איינס פון די שטארקסטע אויסערביבלישע ביישטעטיקונגען פון נחמיה'ס היסטאריזיטעט.

"אייַזנמויאר" (Iron Age Jerusalem Walls)

ארכעאאלאגישע גראבונגען אין ירושלים — ספעציאל פון נחמן אבינד (Nahman Avigad) אין די 1970ער יאר אין דעם "ייִדישן קוואדראנט" (Jewish Quarter) — האבן ארויסגיברענגט רעשטן פון א מויאר פון ביט-הראשון-צייט, וואס שטימן מיט נחמיה'ס בוי-ביאשרייבונג.

"בולאס" פון יהוד

מ'האט גיפונען אינגאנצן עטלעכע "בולאס" (חותמות) אן מינץ מיט דעם איינשריפט "יהוד" (יהד) — דאס ארמישע נאמען פאר די פערסישע פראווינץ פון יהודה. דאזיקע פונד ביישטעטיקן, אז יהוד איז תקופת נחמיה תקופה גיווען א זעלבסטשטענדיקע פראווינץ מיט אן אייגנאם פארוואלטונג-סיסטעם.

לעגאסי

אין אידישן אנדאנק

נחמיה גייט אין אידישן אנדאנק ווי:

• דאס מוסטאר-בייגשפיל פון "ידיד ירושלים" — איינאר וואס ליגט נישט רויִק אז ירושלים ליגט חרב
• דאס בייגשפיל פון "מנהיג-מיטן-ידן-אין-דאר-ארבעט" — ער האט אליין גיהאלפן בויאן
• א מוסטאר פון קאמביניארן שטאאטסמאנשאפט מיט גאטספארכט

ספר בן סירא (קאפ. 49:13) — גישריבן בערך 180 פאר דעם גמ"נ — לויבט נחמיה'ן:

אין כריסטלעכן קאנאן

אין דעם כריסטלעכן ביבל גייט ספר נחמיה אלס א ביזונדאד בוך, אפגיטיילט פון עזרא. ס'ווערט גירעכנט צווישן די "היסטארישע ביכלעך." עטלעכע כריסטלעכע אויסלייגאר זיינען גאר שטארק ינטערעסירט אין נחמיה ווי א פיגוד פון פירערשאפט.

זע אויך

• עזרא הסופר
• שיבת ציון
• חורבן בית ראשון
• בית שני
• ארתחשסתא הראשון
• כורש הגדול
• זרובבל
• חגי הנביא
• זכריה הנביא
• מלאכי הנביא
• ספר עזרא
• ספר נחמיה
• יהוד מדינתא
• שושן הבירה
• חומות ירושלים
• כתובים
• תנ"ך

חיצונע לינקס

• ספר נחמיה — ספריא מוסטער:He מוסטער:En
• Jewish Encyclopedia — Nehemiah מוסטער:En
• Encyclopædia Britannica — Nehemiah מוסטער:En
• Bible Gateway — ספר נחמיה (JPS) מוסטער:En
• Yad Vashem — see related Second Temple history מוסטער:En

---