יצחק אברבנאל

רבי יצחק בן יהודה אברבנאל
Don Isaac Abravanel

געבורט	1437 ה'קצ"ז ליסאבאן, פארטוגאל,
טויט	1508 (71 יאר) ה'ס"ח ווענעציע
קבורה ארט	פאדוא
מדינה	איטאליע
טעטיקייט ארט	פארטוגאל, שפאניע, נאפולי, און דער רעפובליק פון ווענעציע.
באשעפטיגונג	רב פינאנץ ראטגעבער

יצחק אברבנאל
רבי יצחק בן יהודה אברבנאל

געבורט	1437 ליסאַבאָן, פארטוגאל
טויט	23 סעפטעמבער 1508 (אלט 71 בערך) ווענעציע
מדינה	קעניגרייך פון פארטוגאל
פאך	פילאסאף, סוחר, דיכטער, טעאלאג, רב, באנקיר, פאליטיקער
אַמט	פינאנץ־מיניסטער

רבי יצחק בן יהודה אברבנאל, אויך באקאנט אלס דון יצחק אברבנאל ( ה'קצ"ז-ה'ס"ח 1437 – 1508), איז געווען איינער פון די גרעסטע מפרשי המקרא און מנהיגים פונעם אידנטום אין דעם דור פון גירוש שפאניע. ער האט קאמבינירט א טיפע גאונות אין תורה און מחשבה אינאיינעם מיט אן אויסערגעוויינליכע קאריערע אלס שטאטסמאן, דיפלאמאט, און הויפט פינאנץ ראטגעבער פאר די קעניגן פון פארטוגאל, שפאניע, קעניגרייך פון נאפולי, און דער רעפובליק פון ווענעציע. צוליב דעם וואס ער האט פאראייניגט א הויכע מלוכה'דיגע שטעלע מיט א ברייטע תורה'דיגע און פילאזאפישע שאפונג. זיינע פירושים אויף תורה און נביאים ווערן גערעכנט צווישן די מערסט געלערנטע און איינפלוסרייכע אין דער אידישער מסורה.

נעמען און טיטלען

אין לשון הקודש ווערט ער אנגערופן רבי יצחק בן יהודה אברבנאל, בשעת אין אייראפעאישע מקורות איז ער באקאנט אונטערן נאמען דון יצחק אברבנאל. דער טיטל דון איז געווען א כבוד'דיגער טיטל אין ספרד און פארטוגאל.

יוגנט

יצחק אברבנאל איז געבוירן געווארן אין יאר ה'קצ"ז 1437 אין ליסאבאן, פארטוגאל, אין א חשובע אידישער משפחה די אברבנאל משפחה האט געהאט אן אלטע טראדיציע אז זיי זענען אייניקלעך פון דוד המלך. זיין פאטער, רבי יהודה אברבנאל, האט געהאט א באדייטנדע השפעה אויף זיין חינוך און אויסבילדונג. שוין אין זיינע יונגע יארן האט ער זיך אויסגעצייכנט אין תורה, פילאזאפיע און פינאנץ.

טעטיקייט אין פארטוגאל

אברבנאל האט געדינט אלס פינאנץ מיניסטער און פאליטישער ראטגעבער ביים הויף פון אלפאנסא דער פינפטער, קעניג פון פארטוגאל. אין יענע יארן האט ער פארוואלטעט וויכטיגע פינאנציעלע ענינים פון דער מלוכה און איז געווען איינער פון די העכסטע אידישע באאמטע אין אייראפע.

נאך דעם טויט פון קעניג אלפאנסא אינעם יאר 1481, איז זיין זון זשאן דער צווייטער ארויף אויפ'ן קעניגליכן טראן. דער נייער קעניג האט באשולדיגט די אדעלן אין פארראט, און דער אברבנאל איז געצוואונגען געווארן צו אנטלויפן קיין שפאניע אינעם יאר 1483 (ה'רנ"ג) כדי צו ראטעווען זיין לעבן, איבערלאזנדיג זיין גאנצע עשירות הינטער זיך.

אין ספרד

נאכ'ן אנקומען קיין שפאניע, האט זיך דער אברבנאל באזעצט אין דער שטאט טאלעדא. זיין שם אלס פינאנץ גאון האט שנעל דערגרייכט די אויערן פון די קעניגליכע פארפאלק, פערדינאנד און איזאבעלא, וועלכע האבן אים באשטימט אלס הויפט פינאנץ מיניסטער פונעם קעניגרייך. ער האט באוויזן צו ארגאניזירן די קעניגליכע קאסע און פינאנצירן די קריג קעגן די מוסולמענער אין גראנאדא. צוגלייך האט ער פארבליבן א פירער פון די אידישע קהילות און האט זיך באשעפטיגט מיט תורה, פירוש המקרא און פילאזאפיע.

גירוש ספרד

טראץ זיין הויכער פאזיציע, האט ער נישט באוויזן אפצואווענדן דעם ביטערן דעקרעט פונעם גירוש שפאניע אינעם יאר 1492 (ה'רנ"ב). דער אברבנאל האט פארגעשלאגן פאר'ן קעניג א ריזיגן סכום געלט פון זיין אייגענע קאסע כדי מבטל צו זיין די גזירה, אבער די גלחים און דער הויפט אינקוויזיטאר טאמאס דע טארקעמאדא האבן דורכגעשטופט דעם באפעל. ווען די אידן זענען פארטריבן געווארן, האט דער קעניג אים געבעטן צו בלייבן און היטן אויפ'ן שאַצקאַמער, צזאגנדיג אים אז ער וועט קענען האלטן זיין אידישע אמונה בסוד, אבער דער אברבנאל האט דאס אפגעווארפן מיט פאראכטונג און האט אויסגעקליבן צו גיין אין גלות אינאיינעם מיט זיינע ברידער.

די איבערלעבענישן פון גלות און נדודים האבן שטארק באאיינפלוסט זיינע שפעטערדיגע שריפטן, בפרט זיינע באהאנדלונגען איבער גאולה און משיח.

לעבן אין איטאליע

נאכ'ן חורבן שפאניע איז דער אברבנאל אנגעקומען קיין נאפולי איטאליע, וואו דער קעניג פערנאנדא דער ערשטער האט אים ווידער אויפגענומען מיט גרויס כבוד און אים באשטימט אלס פינאנץ ראטגעבער. נאך עטליכע יאר האט פראנקרייך אינוואדירט נאפולי, און ער האט ווידער געמוזט אנטלויפן, אנקומענדיג קיין סיציליע און שפעטער קיין קורפו.

אין די לעצטע יארן פון זיין לעבן האט ער זיך באזעצט אין דער רעפובליק פון ווענעציע. דארט איז ער געווארן איינער פון די הויפט דיפלאמאטן וואס האבן אויסגעארבעט די האנדלס אפמאכן צווישן ווענעציע און פארטוגאל. ער איז נפטר געווארן אין ווענעציע אינעם יאר 1508 (ה'ס"ח) אין עלטער פון 71 יאר, און איז געברענגט געווארן לקבורה אינעם אלטן בית החיים אין דער שטאט פאדוא.

זיין דרך הפירוש און חיבורים

דער אברבנאל איז בארימט איבער די וועלט בעיקר פאר זיין פונדאמענטאלן פירוש אויף דער תורה און נביאים וכתובים. זיין וועג פון לערנען צייכנט זיך אויס מיט עטליכע אייגנארטיגע שטריכן:

• הקדמות און שאלות: פאר יעדן פרק אדער ענין שטעלט ער אראפ א רייע פון קשיות (אמאל ביז 40 שאלות), און דערנאך בויט ער זיין פירוש ארומצונעמען די אלע נקודות.
• היסטארישער און פאליטישער בליק: צוליב זיין גרויסע ערפארונג אין די העכסטע פענצטער פון די קעניגליכע הויפן, גיט ער אן ארגינעלן קאנטעקסט צו די הנהגות פון די מלכים אין נביאים און די פאליטישע מהלכים פון יענע צייטן.
• משיחישע מחשבה: נאכ'ן גירוש שפאניע האט ער מחבר געווען ספרי נחמה (ווי "מעיני הישועה" און "משמיע ישועה") צו שטארקן דעם צובראכענעם גייסט פונעם פאלק און אנצינדן די האפענונג פאר דער גאולה העתידה.

פילאזאפיע און השקפה

אין זיינע פילאזאפישע שריפטן האט אברבנאל באהאנדלט ענינים פון אמונה, השגחה, בחירה, נבואה און די באדייטונג פון אידישער געשיכטע. ער האט אפט פארבונדן היסטארישע געשעענישן מיט אמונה'דיגע באטראכטונגען און געזען אין די גלות'דיגע ליידנס א טייל פון דעם גאולה פראצעס.

השקפה איבער משיח און גאולה

די חורבנות און גירושים פון זיין דור האבן שטארק געפארעמט זיין צוגאנג צו די נושאים פון משיח און גאולה. אין פארשידענע ספרים האט ער אויסגעשמועסט נבואות פון ישעיה, יחזקאל און דניאל, און פרובירט מסביר זיין זייער באדייטונג אין ליכט פון די היסטארישע געשעענישן פון זיין צייט.

ירושה און השפעה

אברבנאל ווערט באטראכט אלס איינער פון די גרעסטע מפרשי המקרא פון דער אידישער געשיכטע. זיין לעבן איז געווארן א סימבאל פון אידישער הנהגה אין תקופת הגירוש, און זיינע ספרים האבן געהאט א טיפע השפעה אויף שפעטערדיגע מפרשים, דרשנים און הוגי דעות.

זיין נאמען ווערט אפט דערמאנט אין פארבינדונג מיט אידישן לעבן אונטער קריסטליכע הערשאפט, גירוש ספרד, און דער ווייטערפירונג פון תורה און מסורה אין די גלות לענדער.

זיינע ספרים

ספרי פירושים אויפ'ן תנ"ך און ש"ס

• פירוש על התורה: אן אלגעמיינער און טיפער פירוש אויף די חמישה חומשי תורה. דער אברבנאל האט אראפגעשטעלט אן אייגנארטיגן מהלך, וואו ער עפנט יעדן ענין מיט א סעריע פון שווערע קשיות און שאלות, און דערנאך שרייבט ער אן ארומנעמיגן מאמר וואס פארענטפערט אלעס אינאיינעם.
• פירוש על נביאים ראשונים ואחרונים: דער פירוש איז צעטיילט לויט קורצע פרשיות, ווען פאר יעדן חלק שטעלט ער קודם עקסטער זעקס הויפט קשיות צו פארשטיין דעם פשטות המקרא.
• זבח פסח (ה'רנ"ו): א בארימטער חיבור אויף דער [[הגדה של פסח]] און די הלכות פון [[ליל הסדר]], געבויט אויף הונדערט שאלות. אינטערעסאנט איז, אז אינעם פירוש אליין ענטפערט ער נישט אויף אלע שאלות וואס ער האט אליין אויפגעברענגט, און עטליכע זענען געבליבן אן א תירוץ.
• נחלת אבות (ה'רנ"ו): אן אויספירלעכער ביאור אויף [[מסכת אבות]], וואס לייגט א גרויסן דגש אויפ'ן סדר און קניפ פון די משניות. דער אברבנאל האט דאס געשריבן ספעציעל פאר זיין זון, דאן [[שמאל אברבנאל]], כדי זיין תורה זאל נישט פארגעסן ווערן. די חשיבות פונעם ספר איז גאר גרויס, און דער מחבר פונעם שולחן ערוך, רבי [[יוסף קארו]], ברענגט אים קלאר אראפ אין זיין ספר [[בית יוסף]] (יורה דעה סימן רמ"ב) בנוגע דעם ענין פון [[סמיכה לרבנות]] בזמן הזה.
• פירוש למורה נבוכים: א פירוש אויפ'ן באקאנטן ספר פון דעם [[רמב"ם]], בעיקר אויפ'ן ערשטן חלק און אויף די פרקים פון [[נבואה]], [[מעשה בראשית]] און [[מעשה מרכבה]].

ספרי מחשבה און פילאזאפיע

• עטרת זקנים (ה'ק"ך): א ספר אין מחשבה וואס ער האט מחבר געווען נאך אין זיין יוגנט אין פארטוגאל, צו מסביר זיין צוויי שווערע פרשיות אינעם ספר שמות.
• צורות היסודות (ה'ק"ך): א טיפע חקירה איבער די יסודות פון דער בריאה פונעם וועלט.
• ראש אמנה (ה'רנ"ד): א קלאסישער חיבור וואס באהאנדלט די יסודות און [[עיקרי האמונה]] פונעם אידישן פאלק.
• שמים חדשים (ה'רנ"ח): א חיבור וואס ברענגט ראיות פון דער וויסנשאפט פון אסטראנאמיע צו באווייזן דעם ענין פון חידוש העולם (אז די וועלט האט אן אנהויב און איז באשאפן געווארן דורכ'ן באשעפער), און שטעלט דאס צאם מיט די שיטה פונעם רמ"בם.
• מפעלות אלהים (ה'רס"א): א קלארער ספר וואס קעמפט קעגן די מיינונג פון אריסטו און זיינע תלמידים וואס האבן געגלויבט אין קדמות העולם, און באווייזט די אמת'ע אמונה פון חידוש העולם.
• שאלות ותשובות לשאול הכהן (ה'רס"ז): צוועלף פילאזאפישע תשובות וואס דער אברבנאל האט געשריבן פאר זיין תלמיד, איבער די שיטות פונעם רמ"בם אין מורה נבוכים.

ספרי הגאולה

נאכ'ן שווערן חורבן און צער פונעם גירוש שפאניע, האט דער אברבנאל געזען א וויכטיגקייט מחזיק צו זיין דעם געמוט פון די צובראכענע אידן, און ער האט ארויסגעגעבן דריי ספעציעלע ספרי חיזוק און נחמה איבער די קומענדיגע גאולה:

1. מעייני הישועה (ה'רנ"ז): דער ערשטער ספר פון דער סעריע, וואס איז כמעט אינגאנצן געווידמעט צו מסביר זיין און קלארשטעלן די טיפע נבואות אינעם ספר [[דניאל]].
2. משמיע ישועה (ה'רנ"ח): דער צווייטער ספר, וואס זאמלט צאם און באווייזט די הבטחות פון דער קומענדיגער גאולה ארויסגענומען פון אלע נבואות אינעם תנ"ך.אברבנאל, הקדמת ספר משמיע ישועה.
3. ישועות משיחו (ה'רנ"ח): דער דריטער און לעצטער טייל, וואס איז מסביר די מאמרי חז"ל אין תלמוד און מדרשים וואס רעדן איבער די תקופה פון ימות המשיח.

ספרים וואס זענען פארלוירן געווארן

אינעם יאר 1494 (ה'רנ"ד), ווען קעניג קארל דער אכטער פון פראנקרייך האט אינוואדירט די שטאט נאפולי, איז דער אברבנאל געווען געצוואונגען צו אנטלויפן און האט דעמאלטס פארלוירן א ריזיגן חלק פון זיינע טייערע כתבי יד. אין א בריוו וואס ער האט שפעטער געשריבן צו זיין תלמיד, באוויינט ער דעם פארלוסט פון די פאלגנדע חיבורים

• ספר צדק עולמים: א גרויסער חיבור וואס האט ענטהאלטן דריי מאמרים איבער שכר ועונש און תורת הגמול: בעולם הזה, בעולם הנשמות, און די צייטן נאך [[תחיית המתים]]. ער האט שפעטער פרובירט דאס צוריק אויסצוארבעטן פון זכרון, אבער האט עס נישט באוויזן צו ענדיגן.
• ספר מחזה שדי: א ספר איבער די מדרגות פון [[נבואה]] און אן אנאליז איבער וויאזוי דער רמ"בם האט פארשטאנען דעם ענין. ער האט פרובירט דאס מחדש צו שרייבן אונטער'ן נאמען להקת נביאים, אבער דאס איז אויך געבליבן אומגעענדיגט.