יידישע דיאלעקטן

פֿון װיקיפּעדיע
שפּרינג צו: נאַוויגאַציע, זוכן

די ייִדישע שפּראַך איז געװען פּאָפּולער צװישן די ייִדן אין אַ סך לענדער אין אײראָפּע, און דערפֿאַר האָבן זיך אַנטװיקלט אַ רײ מינים דיאַלעקטן אין דער שפּראַך: פוילישע, אוקראַינישע, ליטװישע ייִדיש און נאָך. יידישע לינגוויסטן האָבן אױך אַנטװיקלט אַ כּלל שפּראַך באַזירט אױף מיזרחדיקע ייִדישע דיאַלעקטן.

קלאַסיפֿיקאַציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

ס׳איז אַנטװיקלט געװאָרן פֿאַרשײדענע השקפֿות װי אַזױ צו קלאַסיפֿיצירן די ייִדישע דיאַלעקטן. די כּסדרדיקע תּיקונים אין מעטאָדאָלאָגיע: פֿאָרמאַליזאַציעס פֿון קלאַסיפֿיקאַציע אופֿנים, נײַע אָנגאַבן און קפּדנישע אונטערזוכונגען פֿון אַלטע (מערבֿ ייִדישע) מאַטעריאַלן, האָבן אַרײַנגעבראַכט צו אַ קאָנסענסוס אין דער שיטה.

די צװײ הױפּט צװײַגן ייִדישע דיאַלעקטן זענען מזרח און מערבֿ ייִדיש[1][2][3][4][5][6]. אינעם מזרח ייִדיש זעט מען צװײ קלאָרע גרופּעס דיאַלעקטן: אַ דרומדיקע (אַ מאָל גערופֿן "u־דיאַלעקט") און אַ צפֿונדיקע ("o־דיאַלעקט")[7][4][5]. די ערשטע שליסט אײַן די צװײ מערסטן פֿאַשפּרײטע דיאַלעקטן: צענטראַל־מזרח ייִדיש (דאָס "פּױלישע" ייִדיש) און דרום־מזרח (דאָס "אוקראַינישע" אָדער "אסט־גאַליציאַנער" ייִדיש). בשעת די צפֿונדיקע גרופּע ("ליטװיש") װײַזט אױך אַ חילוק: דאָס רובֿ שטח פֿון (פֿריִערדיקער) צפֿון־מזרח ייִדיש טעריטאָריע איז אָקופּירט דורך אַ װאַריאַנט, װאָס האָט באַקומען דעם נאָמען "שטאַם־ליטװיש" און דאָס איז דװקא דער דיאַלעקט, װאָס מען מײנט זאָגנדיק װעגן "ליטװיש" אָדער "צפֿון־מזרח ייִדיש" אָן פּרטים. די קלענערע טײל איז ספּעציפֿיש פֿאַר קורלאַנד און בכן הײסט "קורלענדער ייִדיש"[7][8][5][9].

פֿאַרן מערבֿ ייִדיש האָט מען געהאַט אַ מעגלעכקײט צו אינטערװיויִרן נאָר די לעצטע רעשטלעך רעדערס, אָבער מיט דער הילף פֿון ליטעראַרישע מקורים זענען די פּרטים פֿון אינעװײניקסטע סיסטעם מערבֿדיקע דיאַלעקטן אַנטדעקט געװאָרן. מערבֿ ייִדיש טײלט מען אױך אױף צװײ חלקים: אַ דרומדיקן און אַ צפֿונדיקן[1][5]. צו דער דרומדיקער טײל געהערן דרום־מערבֿ ייִדיש, צום בעסטן באַװוּסט פֿון עלזאַס און דער שװײץ, און צענטראַל־מערבֿ ייִדיש. דער צפֿונדיקער חלק איז צפֿון־מערבֿ ייִדיש, װאָס איז באװוּסט פֿון נידערלאַנדן און נידערדײַטשלאַנד[4][10][5].

די דאָזיקע שלאַנקע שיטה װערט אָבער קאָמפּליצירט מיט באַשריבענע צװישן־ און מיש־דיאַלעקטן[7][5][11]. חוץ דעם, דרום־מזחר ייִדיש אַלײן באַװײַזט עטלעכע היבריד־שטריכן צװישן צענטראַל־מזרח ייִדיש און צפֿון־מזרח ייִדיש[12].

מערקצײכנס אין ייִדישע דיאַלעקטאָלאָגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

די פֿאַרשײדנקײט פֿון די שפּראַך מינים באַרירט אַלערלײע לינגװיסטישע אַספּעקטן: לעקסיק, פֿאָנעטיק, מאָרפֿאָלאָגיע און סינטאַקסיס[7][4][13]. דער מערסטן קלאָרער אונטערשײד צװישן מזרח און מערבֿ איז די קאָמפּאָזיציע פֿון שפּראַך־חלקים: אַ שטאַרקער סלאַװישער קאָמפּאָנענט אין מזרחדיקע דיאַלעקטן, װאָס כּמעט אַבסענטירט אין מערבֿדיקע דיאַלעקטן, און די באַמערקלעכע פֿאַרגרעסערונג פֿון װערטער, װאָס שטאַמען פֿון לעזישע שפּראַכן, אױף מערבֿ. דער הױפּט־עיקר פֿאַר דער קלאַסיפֿיקאַציע פֿון דיאַלעקטן איז אָבער פֿאָנעטישע פֿיל־מיניקײט אין װאָקאַלן און צור טײל אױך קאָנסאָנאַנטן.

װאָקאַליזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

דער װאָקאַליזם פֿון ייִדיש באַװײַזט געזעצמעסיקע אַלטערנאַציעס אין אַלע דיאַלעקטן. דאָס הײסט אַז מען קען קעגנשטעלן די װאָקאַַלן אין באַטאָנטע טראַפֿן צװישן דיאַלעקטן, הגם די קאָנקרעטע רעאַליזאַציע פֿון אַ װאָקאַל װאַרייִרט פֿון דיאַלעקט צום דיאַלעקט[1][2][5][14][6]. די אופֿנים צו דעפֿינירן די דאָזיקע דיאַפֿאָנעמען קענען זײַן דיאַכראָנישע (באַזירנדיק אױף פֿאָרשטעלונגען װעגן קדמן־װאָקאַליזם) אָדער סינכראָנישע (באַזירנדיק אױף װאַריאַביליטעט, װאָס מען זעט אין די דיאַלעקטן). די ערשטע זענען אָפּהענגיק פֿון אַ היסטאָרישער רעקאָנסטרוקציע און בכן הײַנט ניצט מען די סינכראָנישע סיסטעם און נאָר דאַן מאַכט אַ רעקאָנסטרוקציע פֿונעם פֿריערדיקן װאָקאַליזם. ס׳איז צװײ נסחאים צו באַצײכענען די װאָקאַלישע דיאַפֿאָנעמען. מאַקס װײַנרײַך, װאָס האָט פּרובירט צו אַנטװײקלען אַ דיאַכראָנישע סיסטעם, האָט דעפֿינירט צװײ עיקרים צו טײלן די װאָקאַלן: לערכדיקע קדמן־רעאַליזאַציע (A, E, I, O, U אין זײַן סיסטעם) און היסטאָרישע באַזונדירקײטן[6]:

  • 1: װאָקאַלן װאָס זענען געװען און געבליבן קורץ;
  • 2: װאָקאַלן װאָס זענען געװען און געבליבן לאַנג (אין דיאַלעקטן מיט לענג דיפֿערענצירונג);
  • 3: לכתּחילה קורצע װאָקאַלן, װאָס זענען פֿאַרלענגערט געװאָרן;
  • 4: היסטאָרישע דיפֿטאָנגען;
  • 5: ספּעציעלע גרופּע.

לױט דער װײַנרײַכס סיסטעם שרײַבט מען, למשל, אַז "A1"־װאָקאַל רעאַליזירט זיך װי a אין אַלע ייִדישע דיאַלעקטן אױסן דרום־מזרח ייִדיש.

די אַנדער סיסטעם באַצײכענונגען (פֿאָרגעשלאָגן דורך מיכל הערצאָגן) איז בכלל מסכּים מיט דער ערשטער, אָבער די װאָקאַל איכותן װערן באַצײכענט דורך נומערן: A = 1, E = 2, I = 3, O = 4, U = 5. די קאָנקרעטע דיאַפֿאָנעם רעאַליזאַציע שרײַבט מען אין קלײַנע אותיות מיט די צװײ נומערן אין סובסקריפּט: לדוגמא, a11 אין אַלע דיאַלעקטן, אױסן דרום־מזרחדיקן, װוּ דער װאָקאַל איז ɔ11[4][5].

דאָס כּמות דיאַפֿאָנעמען אין דער סינכראָנישער סכעמע איז קלענער אײדער אין װײַנרײַכס שיטה, היות עטלעכע דיאַפֿאָנעמען פֿעלן אין דיאַלעקטן (די, װאָס זענען אַ פּנים צונױפֿגעגאָסן מיט אַנדערע דיאַפֿאָנעמען אין פּרע־ אָדער קדמן־ייִדישע תּקופֿות)[5].

די רעאַליזאַציעס פֿון דיאַפֿאָנעמען אין ייִדישע דיאַלעקטן זענען אַזוינע[7][8][4][5][10]:

װאָקאַל באַצײכענונגען מערבֿ ייִדיש מזרח ייִדיש דוגמאות פֿון חלקים
הערצאָגס װײַנרײַכס דרום־ צענטראַל־ צפֿון־ צענטראַל־ דרום־ שטאַם־ליטװיש קורלענדער כּלל־ייִדיש* בינע־אױסשפּראַך* סעמיטישער דײַטשישער
11 A1 a a a a ɔ a a a a חזיר, ים, כּלה אַלט, גאַסט, זאַלץ
21 E1 ɛ ɛ ɛ ɛ ɛ ɛ ɛ ɛ ɛ אמת, אפֿשר, גט געלט, העלפֿן, נעמען
31 I1 i i i/ɛ i ɨ/i i i i ɨ טיפּש, כּישוף, מידבר דין, זילבער, פֿיש
41 O1 ɔ ɔ ɔ ɔ ɔ ɔ ɔ ɔ ɔ חגא, חכמה, יום־טובֿ װאָך, װאָלף, אָקס
51 U1 u u o i ɨ/i u u u ɨ חוצפּה, שותּפֿות, שטות הונט, פֿרום, קומען
12 A2 oː/ɔu oː/uː uː/u u ɔ ɔ u סכּנה, פּנים, פּרנסה בלאָזן, יאָר, נאָדל
22 E2 ɛj ɛj aj ej ej ej ej ej חלק, ספֿר, שדים אײביק, אײזל, װײטיק
32 I2 i i i i בקיאות, מיאוס, נביאים בריװ, גיסן, זיס
42 O2 ɔu ɔu ɔj ɔj ej øj ɔj ɔj סוחר, שוטה, שׂונא ברױט, גרױס, װױנען
52 U2 uː/y/yː i u u i בושה, נבֿואה, רפֿואה בוך, ברודער, שול
13 A3 u ɔ ɔ u קיין באָרד, באָרװעס, פֿאָרן
24 E4 aj ej ej ej ej ej קיין אײנס, גלײבן, פֿלײש
34 I4 aj əj ɛj a aj aj aj aj מעשה, מאכל בײַטן, פֿײַן, צײַטן
44 O4 ɔj ɔj ej øj ɔj ɔj קיין בױם, דערלױבט, קױפֿן
54 U4 ɔu əu ɔu oː/ou u ɔj au ɔj ɔj קיין בױך, בױען, פֿױל
25 E5 eː/ɛj eː/iː ej ej/ɨ/i ɛ ɛ ej טבע, פּלא, רגע זען, מער, קעז

"*" קולטיװירטע שפּראַכן

ליטווישער דיאלעקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

  • אָ רעדן זיי ארויס o; אזוי איז אויך באשטימט אין דער כלל שפראך.
  • רעדן זיי ארויס ey אדער oy; למשל "ברויט" רעדן זיי ארויס breyt אנדערש ווי דער כלל שפראך האט באשטימט: xוֹי און ניט אײ (broyt). זיי דארפן זיך לערנען צו אפטיילן בעיקר צווישן אזעלכע ווערטער וואס האבן אן אנדער משמעות, ווי למשל: טויג קעגן טייג, וווינט קעגן וויינט אד"גל )
  • וּ רעדן זיי ארויס u; אזוי איז אויך באשטימט אין דער כלל שפראך.
  • זיי ניצן שטענדיק דעם פרעפיקס "צו", למשל "צורײַסן" אנדערש ווי דער כלל שפראך האט באשטימט "צערײַסן".
  • אנטשטאט "דיך" און "מיך" זאגן זיי "דיר" און "מיר"
  • נישטא קיין לשון-סתם—אלע סובסטאנטיוון זענען אדער מענלעך אדער ווייבלעך

פוילישער דיאלעקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

  • אחוץ די קורצע וואקאלן זענען דא אויך לאנגע וואקאלן. למשל מײַן רעדן זיי ארויס מאַאַן מיט א לאנגן פתח.

דער כלל שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

Postscript-viewer-shaded.png זעט דעם הויפּט ארטיקל – כלל שפראך


זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

רעפֿערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

  1. 1.0 1.1 1.2 Baumgarten J (2002) Les recherches sur la dialectologie yiddish et leurs répercussions sur le champ linguistique. Revue Germanique Internationale 17: 65–79
  2. 2.0 2.1 Beider A (2010) Yiddish proto-vowels and German dialects. Journal of Germanic Linguistics 22: 23–92
  3. Bin-Nun J (1973) Jiddisch und die deutschen Mundarten. Niemeyer, Tübingen, xii+402 S
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 Jacobs NG (2005) Yiddish: a Linguistic Introduction. Cambridge University Press, xx+327 pp
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 5.9 Katz D (1983) Zur Dialektologie des Jiddischen. In: W Besch et al (eds) Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung: 1018–1041
  6. 6.0 6.1 6.2 װײַנרײַך מ (1973) געשיכטע פֿון דער ייִדישער שפּראַך: באַגריפֿן, פֿאַקטן, מעטאָדן. ייִװאָ, ניו יאָרק, אין 4 בענדער. (ציטירט פֿון Weinreich M (2008) History of the Yiddish Language, Yale University Press)
  7. 7.0 7.1 7.2 7.3 7.4 Birnbaum SA (1979) Yiddish: a Survey and a Grammar. University of Toronto Press, 400 pp
  8. 8.0 8.1 Jacobs N (1994) Structure, standardization and diglossia: the case of Courland Yiddish. In: DCG Lorenz and G Weinberger (eds) Insiders and Outsiders: Jewish and Gentile Culture in Germany and Austria: 89–99
  9. װײַנרײַך מ (1923) שטאַפּלען. פיר עטיודן צו דער יידישער שפּראַכוויסנשאַפט און ליטעראַטורגעשיכטע. פֿאַרלאַג "װאָסטאָק", בערלין, 260 זז׳
  10. 10.0 10.1 קאַץ ד (1979) די אינעװײניקסטע קלאסיפיקאציע פון די מערב יידישע דיאלעקטן. 53סטע יערלעכע ייװאָ קאָנפערענץ, 10-13 נאָװעמבער 1979
  11. Katz D (1988) Origins of Yiddish dialectology. Language & Communication 8: 39–55
  12. Glasser P (2008) Regional variation in Southeastern Yiddish. Historical inferences. In: Herzog M, Kiefer U, Neumann R, Putschke W, Sunshine A (eds) EYDES (Evidence of Yiddish Documented in European Societies): 71–82
  13. King RD (1998) On the uses of Yiddish language geography. Shofar 17: 81–89
  14. קאַץ הד (1991) דער סעמיטישער חלק אין יידיש : אַ ירושה פֿון קדמונים. אָקספֿאָרדער יידיש 2: 17–95