אשכנזים

פֿון װיקיפּעדיע
שפּרינג צו: נאַוויגאַציע, זוכן

אַשכּנזים זענען ייִדן, װאָס שטאַמען פֿון דער צענטראַלער און מזרח־אײראָפּע. די אַשכּנזישע קולטוראַלע מסורות זענען פֿאָרמירט געװאָרן אין מיטל־עלטערישן דײַטשלאַנד (אַשכּנז) און אױך אין פֿראַנקרײַך (צרפֿת). זינט 19טן יאָר־הונדערט ביז צו טאָג זענען די אַשכּנזים גרעסטע עטנישע גרופּע ייִדן.

אינהאַלט

דער נאָמען "אַשכּנז"[באַאַרבעטן]

מיט דעם װאָרט "אַשכּנז" האָט מען אין מיטל־עלטערער ליטעראַטור באַצײכענט אַלע דײַטשיש־רײדנדיקע לענדער, און אַזױ האָבן די ייִדן, װאָס זענען אין דאָזיקע שטחים געװױנט, באַקומען זײַן נאָמען. די דײַטשע אַשכּנזים (אַשכּנז א) האָבן דעם נאָמען איבערגעטראָגן אױף מזרח צוזאַמען מיט זײַן קולטור.[1][2]

לכתּחילה איז "אַשכּנז" געװען אַ נאָמען פֿון אַ תּנ״כישער פּערזענלעכקײט און אַ פֿאָלק. אין ספר בראשית איז אַשכּנז אײנער פֿון די זין פֿון גומר, דעם זון יפֿתנס.

שפּראַכן[באַאַרבעטן]

דאָס רובֿ אַשכּנזים פֿלעגן רעדן ייִדיש פֿאַר דער צװײטער װעלט מלחמה. הײַנט רעדן זײ בכּלל אַנדערע שפּראַכן (ענגליש, רוסיש וכדומה) אין לענדער פֿון גלות און מאָדערנעם העברעיש אין מדינת ישראל, הגם דאָס ייִדיש איז נאָך די שפּראַך פֿון פֿרומע קרײַזן און אױך פֿון עלטערע מעטנשן. אין מערבֿ־אײראָפּע האָבן די אַשכּנזים אױפֿגעהערט צו ניצן דאָס ייִדיש אַפֿילו פֿריער, אונטער דער השפּעה פֿון השׂכּלה.[1]

פֿאַרן ייִדיש פֿלעגן די (פּרע־)אַשכּנזים באַניצן לעזישע שפּראַכן אין מערבֿ־אײראָפּע, בעת די ייִדן אין סלאַװישע לענדער (כּנענים), װאָס זענען שפּעטער אַסימילירט געװאָרן דורך אַשכּנזים, האָבן גערעדט אַ פּנים סלאַװישע שפּראַכן.[1][3][4] לױט די טעאָריעס פֿון הירשע דוד קאַץ האָט טײל אַשכּנזים אינעם מיטל־עלטער גערעדט אַן אַנדער דײַטשיש־באַזירטע שפּראַך (אין לותיר, אזױ גערופֿענע "בני־הית"[5]) און ייִדיש גופֿא איז גערעדט געװאָרן תּחילת אין דרום־מזרחדיקן דײַטשלאַנד, װוּ די ייִדן האָבן פֿריִער באַניצט אַראַמיש אַלץ זײער טאָגטעגלעכע שפּראַך.[6][7] (חוץ דעם, עטלעכע אַנדערע מחברים האַלטן, אַז ייִדיש איז יאָ געבאָרן געװאָרן אױף דונײַ ברעגן.[8][9])

אורשפּרונג[באַאַרבעטן]

צוליב דער לאַנגער געשיכטע פֿון אַשכּנזישע ייִדן אין אײראָפּע און ‫מטושטש‬ע עטנישע באַציִונגען צװישן פֿאַרשײדענע ייִדישע קיבוצים איז דאָס אַפּריִאָרי אין גאַנצן נישט ‫בפֿירוש‬, אַז זײ גענעטיש שטאַמען פֿון מיטלן מיזרח. די דאָזיקע סיבה איז געװאָרן אַ תּירוץ פֿאַר כּלערלײע ספּעקולאַציעס (צו מאָל מיטן אַנטיסעמיטישן אָדער אַנטיציוניסטישן בכן) װעגן דעם ענין, אָבער אױך פֿאַר ערנסטע היסטאָריאָגראַפֿישע און גענעטישע אונטערזוכונגען.

פֿאַרשײדענע טעאָריעס פֿונעם אָפּשטאַם פֿון (מיזרח־אײראָפעישע) אַשכּנזים זענען ענג פֿאַרבונדן מיטן פֿאַקט, אַז די אַשכּנזים פֿון דײַטשישע לענדער, װאָס האָבן מיסד געװען דעם "אַשכּנז ב" (די ייִדישע קהילה אין מיזרח אײראָפּע) האָבן דאָרטן געטראָפֿן אַ ייִדישע באַפֿעלקערונג, אַ פּנים אַזױ גערופֿענע כּנענים. מען האָט גאַנץ װײניק ידיעות װעגן כּנענים בכּלל און זײער צאָל בפֿרט, אָבער דװקא דאָזיקע פּרע־אַשכּנזישע באַפֿעלקערונג, לױט השערות, איז פֿאַראַנטװאָרטלעך פֿאַר דער היפּשער פֿאַרגרעסערונג פֿון אַשכּנז ב, װאָס מען װײס שױן פֿון 16טן י״ה, באשר די דײַטשישע קהילה איז געװען אַ קלײנע אין צאָל. די דײַטשישע אַשכּנזים, טראַכט מען, אַלײן קומען פֿון צרפֿת און איטאַליע, ד״ה פֿון דער ראָמאַנישער ספֿערע און תּחילת פֿון ארץ ישׂראל. אָבער דער ייחוס פֿון כּנענישע ייִדן, װאָס זענען קולטורעל אַסימילירט געװאָרן דורך דײַטשישע אַשכּנזים, איז דאָ דער הױפּט פֿרעג. די עיקרדיקע עטנישע מקורים, װאָס מען איז זײ משער פֿאַר דער אורשפּרונג פֿון פּרע־אַשכּנזישע ייִדן אין מיזרח אײראָפּע, זענען:

די היסטאָרישע מקורים צײַגן אַ בפֿרישע קרובֿישאַפֿט אין קולטור און ייחוס צװישן (מזרח־)כּנענים און ביזאַנטישע ייִדן[11][12]. פֿון אַנדערע קװעלן איז אָבער אױך קלאָר, אַז אַ טײל פֿון מיזרח־אײראָפּעישער ייִדישער באַפֿעלקערונג האָט באַשטײט פֿון גרים. װי באַקאַנט, די כּוזרים, עטניש פֿון טירקישן אָפשטאַם, האָבן טײלװײַז מגייר געװען אין דער פּרע־אַשכּנזישער תּקופֿה און האָבן געהאַט אַן אײגענע מלוכה. די צאָל גרים צװישן זײ איז זײער אַ הײס דיסקוטירטע זאַך, אָבער לױט אַ רײ מקורים האָבן עטלעכע כאַזאַרן נאָך דער אַראָפּפֿאַל פֿון כאַזאַריע זיך באַזעצט אין אַנדערע מיזרח־אײראָפּעישע לענדער, און דאָרטן מסתּמא אַסימילירט מיט אָרטיקע ייִדן[13]. די דעמאָגראַפֿישע פּרטים זענען אָבער אין גאַנצן נישט קלאָר.

גענעטישע אױספֿאָרשונגען אין לעצטע יאָרן האָבן געבראַכט אַ סך ידיעות װעגן דעם עינין, הגם אַפֿילו גלײַכע רעזולטאַטן אינטערפּרעטירט יעדער אײנער אַנדערש[16][17][18][19]. סך־הכּל האָט מען געפֿינען, אַז אַשכּנזים װײַזן אין זײערע גענאָמען אַ געװיסע צאָל סימנים פֿון מיטל־מיזרחדיקן אָפּשטאַם און ענלעכקײטן צו אַנדערע ייִדישע קהילות. פֿון דער גענעטישן פּערספּעקטיװ זעט מען יאָ די שׂרידים פֿון דער קלײנצאָליקײט פֿון דער יסוד־פּאָפּולאַציע, װאָס איז דער װידערקול פֿון דער חידושדיקן צומערונג פֿון אַשכּנזים פֿון 15טן י״ה אָן, און אַ שטאַרקע ענדאָגאַמיע (חתונות צװישן זיך). ס׳איז אָבער דאָ אױך סימנים פֿון צומישונגען פֿון די שכנותדיקע אײראָפּעישע פּאָפּולאַציעס, און קאָן זײַן פֿון כאַזאַרן אױך[19].

אַ גרױסע צאָל ירשעװדיקע קראַנקײטן, װאָס האָבן הױכע פֿרעקװענצן צװישן אַשכּנזים[20], צײַגן אױך דאָס גענעטישע אַחדות פֿון דער קהילה.‬


רעפֿערענצן[באַאַרבעטן]

  1. ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 װײַנרײַך מ (1973) געשיכטע פֿון דער ייִדישער שפּראַך: באַגריפֿן, פֿאַקטן, מעטאָדן. ייִװאָ, ניו יאָרק, אין 4 בענדער. (ציטירט פֿון Weinreich M (2008) History of the Yiddish Language, Yale University Press)
  2. ↑ קאַץ ה־ד (1998) פאַרװאָס הײסן מיר "אשכנזים"? ירושלימער אַלמאַנאַך 26: 235–249
  3. ↑ Jacobs NG (2005) Yiddish: A Linguistic Introduction. Cambridge University Press, 348 pp
  4. ↑ Wexler P (1987) Explorations in Judeo-Slavic Linguistics. E.J.Brill, Leiden, 289 pp
  5. ↑ װײַנרײַך מ (1958) בני־הית און בני־חית אין אַשכּנז: די פּראָבלעם — און װאָס ‫זי לאָזט אונדז הערן. ייִװאָ בלעטער 41: 102–123
  6. ↑ Katz D (1985) Hebrew, Aramaic and the rise of Yiddish. In: JA Fishman (ed) Readings in the Sociology of Jewish Languages: 85–103
  7. ↑ Katz D (1991) The children of heth and the ego of linguistics: a story of seven Yiddish mergers. Trans Philol Soc 89: 95–121
  8. ↑ King RD (1992) Migration and linguistics as illustrated by Yiddish. In: Reconstructing Languages and Cultures: 419–439
  9. ↑ Eggers E (1998) Sprachwandel und Sprachmischung im Jiddischen. Frankfurt am Main: Peter Lang, 494 pp
  10. ↑ van Straten J (2004) Jewish migrations from Germany to Poland: The Rhineland hypothesis revisited. Mankind Quarterly 44: 367–384
  11. ↑ 11.0 11.1 Kulik A (2011) The Jews of Slavia Graeca: the northern frontier of Byzantine Jewry? In: Bonfil R, Irshai O, Stroumsa GG, Talgam R (eds) Jews in Byzantium: Dialectics of Minority and Majority Cultures: 297–314
  12. ↑ 12.0 12.1 Kulik A (2008) Judeo-Greek legacy in medieval Rus'. Viator 39: 51–64
  13. ↑ 13.0 13.1 Brook KA (2006) The Jews of Khazaria, 2nd Edition. Rowman & Littlefield, 317 pp
  14. ↑ 14.0 14.1 van Straten J (2011) The Origin of Ashkenazi Jewry: The Controversy Unraveled. de Gruyter, 234 pp
  15. ↑ Wexler P (1993) The Ashkenazic Jews: A Slavo-Turkic People in Search of a Jewish Identity. Slavica Publ, 306 pp
  16. ↑ Atzmon G, Hao L, Pe'er I, Velez C, Pearlman A, Palamara PF, Morrow B, Friedman E, Oddoux C, Burns E (2010) Abraham's children in the genome era: major Jewish diaspora populations comprise distinct genetic clusters with shared Middle Eastern Ancestry. Am J Human Genet 86: 850–859
  17. ↑ Bray SM, Mulle JG, Dodd AF, Pulver AE, Wooding S, Warren ST (2010) Signatures of founder effects, admixture, and selection in the Ashkenazi Jewish population. Proc Natl Acad Sci USA 107: 16222–16227
  18. ↑ Behar DM, Metspalu E, Kivisild T, Rosset S, Tzur S, Hadid Y, Yudkovsky G, Rosengarten D, Pereira L, Amorim A, Kutuev I, Gurwitz D, Bonne-Tamir B, Villems R, Skorecki K (2008) Counting the founders: the matrilineal genetic ancestry of the Jewish Diaspora. PLoS ONE 3: e2062
  19. ↑ 19.0 19.1 Elhaik E (2012) The missing link of Jewish European ancestry: contrasting the Rhineland and the Khazarian hypotheses. Genome Biol Evol 5: 61–74
  20. ↑ Kolodny EH (2009) Jewish genetic diseases. In: Ehrlich A (ed) Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Vol 1: 275–287
גענומען פֿון "http://yi.wikipedia.org/w/index.php?title=אשכנזים&oldid=469721"