אדאלף היטלער
פֿון װיקיפּעדיע
אַדאָלף היטלער (1889 - 1945), געבוירן אין בראַונאַו, עסטרייך, איז געווען דער פרעמיער מיניסטער (דער קאנצלער) און נאכר א דיקטאטאטישער פירער פון די נאציס אין דייטשלאנד צווישן די יארן ה'תרצ"ג ביז זיין שטארבן ה'תש"ה. ער איז געווען דער הויפט פעראנטוואנטליכער צום אויספלאצונג פון דער צווייטער וועלט קריג.
ער איז דער טרויריג בארימטער מאסן מערדער און אידן פארטיליגער וואס האט אנגעמאכט דעם האלאוקאוסט. געהרגעט 6 מיליאן יידן און צווישן 9 צו 20 מיליאן מענטשן פון אנדערע פעלקער. זיין אידיאלאגיע איז געווען אז די אריער ראסע דארף געוועלטיקן אין אייראפע.
אינהאַלט |
[בעאַרבעטן] זיין יוגנט
ער האט זיך נישט געטראפן דאס פלאץ אין שולע, ער פלעגט זיך דרייען אויף די גאסען נישט טרעפענדיג א ציהל אין לעבן אין פיהלענדיג ליידיג. ער איז געוואן דא א מאלער יונג, ער האט פרובירט זיך צו לערנען מאמלעריי.
[בעאַרבעטן] דער ערשטער וועלט קריג
היטלערס מיליטערישע אױפטוען בעת דער ערשטער װעלט־מלחמה זענען געװען אַזױנע אַז ער איז אױסגעצײכנט געװאָרן מיטן ײזערן צלם, אַ מעדאַל פאַר העלדישקײט. ס׳יז כּדאי צו דערמאָנען אַז פונדעסטװעגן האָבן זײַנע אָפיצירן געהאַלטן אַז ער איז נישט קײן גוטער אָנפירער און מע קען אים נישט דערהײבן פאַר אַן אָפיציר. איז ער פאַרבליבן אַ פּשוטער זעלנער בעת דער גאָרער מלחמה.
ווי ס'נישט אזוי באקאנט איז היטלער ביי די ערשטע וועלט מלחמה שטארק פארוואונדאט געווארן, נעבן אומאן, אוקריינע ווי ער וואלט ווען געשטארבען פון זיינע וואונדען, ווען נישט א עלטערע פרוי (שפעקולאציעס: די שטן אליינ'ס מיט איהר באקאנטן נאמען לילית) האט זיך מרחם געווען אויף איהם, און איהם אריינגענימען אין שטוב, און באנדאזשירט.
ביז היינט ווייסט מען נישט ווער די פרוי איז געווען (ס'איז דא וואס טענה'ען אז אויס מורא האט די משפחה פון די אלטע פרוי נישט מפרסם געווען אז זייער באבע האט געראטעוועט היטלער ווייל מען וואלט זיי געראד געהארגעט)
| חורבן אייראפע |
| פריערדיגע עלעמענטן |
|---|
| · נירנבערג געזעצן |
| אידן |
| די נאצישע דייטשלאנד |
| פאגראמען: קריסטאל נאכט · יאס פאגראם יעדוואבנע פאגראם · Lviv pogrom |
| געטאס: ווארשע, לאדזש Lviv, Kraków, Theresienstadt |
| איינזאצגרופען: באבי יאר, Rumbula Paneriai, Odessa massacre |
| ענדגילטיקע לײזונג וואנזע קאנפערענץ ריינהארד אקציע |
| טויט לאגערן: Chełmno, בעלזיץ, סאביבאר, Majdanek, טרעבלינקע, אוישוויץ, Jasenovac |
| Resistance: ŻOB · ŻZW Ghetto uprising (Warsaw) |
| End of war: Death marches Berihah· Sh'erit ha-Pletah |
| אנדערע קרבנות |
| Serbs· Poles · East Slavs · Romany German dissidents · Communists Gay men · Jehovah's Witnesses |
| פאראנטווארטליכע פארטייען |
| נאצי: אדאלף היטלער · היידריך · אייכמאן · היינריך הימלער · עס.עס. · געשטאפא |
| קאלאבאראציער |
| נירנבערג געזעצן · דענאציפיקאציע |
| איבערגעבליבענער, קרבנות, און ראטעווערס |
| שארית הפליטה פון חורבן אייראפע ליסטע פון אלע קדושים · ראטעווערס |
| רעסורסן |
| The Destruction of the European Jews Phases of the Holocaust Functionalism vs intentionalism |
[בעאַרבעטן] אנפאנג יארן פון די נאצי פארטיי
[בעאַרבעטן] היטלער'ס אריינטריט אין פאליטיק
[בעאַרבעטן] מיין קאמפף
[בעאַרבעטן] זיין אויפשטייג צו מאכט
[בעאַרבעטן] דאָס דריטע רייך
[בעאַרבעטן] דער האלאקאוסט
[בעאַרבעטן] די צווייטע וועלט מלחמה
[בעאַרבעטן] פארשפּילט די קריג און טויט
היטלער האט געהאט די אייגענשאפטן פון א דיקטאטור, ער האט נישט געקענט דערליידן ווען מען האט איהם קריטיקירט, ער פלעגט אייביג ווארפן דעם שולד אויף א צווייטן און נישט אויף זיך, דאס האט געפירט דערצו אז צום סוף ווען מען האט איהם געזאגט אז ער פירט נישט גוט דעם קריג, האט ער אראפגעזעצט זיינע בעסטע גענעראלן, און דאס האט צוגעהאלפן איהם פארשפילן דעם קריג.
[בעאַרבעטן] זיין רעליגיע
[בעאַרבעטן] זיין געזונטהייט
היטלער האט געהאט א פערזענדליכער דאקטער, אזוי ווי אלע גרויסע לייט און פירער פון מדינות, דאס איז זיכער אז ער פלעגט איהם טריטן אויף ספעציעלע קראנקהייט, ער פלעגט איהם געבן יעדן אינדערפרי איינשפריצונגען דורך א נידל, עס זענען דא היסטאריקער וואס זאגן אז ער האט געליטן אויף פארקיסאנן, זיי באזירן זייערע רייד אויף דעם וואס אויף אסאך בילדער זעהט מען ווי ער איז נישט בלאנסירט.
[בעאַרבעטן] זיין פאמיליע
[בעאַרבעטן] זיין טויט
היטלער איז געווען איינגעשפארט אין זיין בונקער אין בערלין, ווען ער האט געזעהט אז די רויסישע ארמיי דענענטערט זיך צו זיין פלאץ, איז ער ארויס מיט זיין ווייב וואס איז געווען מיט איהם, אויפן הויף פון דער אריינגאנג פון זיין בונקער, ער האט איר און זיך געהרגעט מיט א שיסער {{אין אידיש איז עס באשריבן באריכות אינעם דריטן חלק פון "דער צווייטער וועלט מלחמה" פרק "דייטשלאנד קאפיטולורט" דאס איז דער ווערק פון דעם אידישן שרייבער אלכסנדר סנדר דייטש}}, ער האט אנגעזאגט פאר זיינע געטרייע נאצי באדינער מען זאל איהם פארברענען כדי מען זאל איהם נישט כאפן און הענגן, אזוי ווי מען האט געהאנגען דער איטאליענישער פירעהר מיסאלעני, זיינע באדינער האבן אזוי געטועהן און ער איז פארברענט געווארן, ווען די רוסישע ארמיי איז אהנגעקומען האבן זיי שוין גארנישט געטראפען קיין זכר פון איהם, נאר א זכר פון זיינע נאנטע מענטשן וואס האבן אויך איהם נאכגעטוהן.
[בעאַרבעטן] אינטערעסאנטע פאקטען
היטלער פלעגט זיך אסאך אפרעדן צו זיין לייב דאקטער - ווי ער באשרייבט עס אין זיין ביך - אז א מלאך שטייט איבער מיר, אין די מלאך לאזט מיר נישט אפ, ער פייניגט, און פייניגט טאמער טוה איך נישט וואס ער וויל.
